21/4/20

NHÌN LẠI QUÁ TRÌNH “VĂN MINH HÓA GIÁO DỤC” Ở NHẬT BẢN NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX – BÀI HỌC KINH NGHIỆM ĐỐI VỚI VIỆT NAM


NHÌN LẠI QUÁ TRÌNH “VĂN MINH HÓA GIÁO DỤC” Ở NHẬT BẢN NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX – BÀI HỌC KINH NGHIỆM ĐỐI VỚI VIỆT NAM
TS. Lê Tùng Lâm[1]
ĐẶT VẤN ĐỀ
Đầu thế kỉ XIX, sự xâm lược của các nước phương Tây vào châu Á đã tạo ra quá trình “văn minh hóa” ở hầu hết các nước. Ở Nhật Bản, quá trình này đã có tác động mạnh mẽ đến nền giáo dục. Sự tiếp xúc với những tiến bộ khoa học, kĩ thuật của các nước Âu – Mĩ đã thúc đẩy sự chuyển biến trong nền giáo dục Nhật Bản. Đặc biệt, từ sau cuộc Duy tân Minh Trị năm 1868, Nhật Bản đã đẩy mạnh quá trình giáo dục theo hướng các nước tư bản. Từ đó, Nhật Bản trở thành cường quốc Á châu trong những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX. Vậy văn minh hóa là gì? Quá trình này đã tác động đến nền giáo dục Nhật Bản như thế nào? Sự phát triển của Nhật Bản từ đầu thế kỉ XX đến nay để lại bài học kinh nghiệm gì cho Việt Nam trong giai đoạn phát triển đất nước hiện nay? Thiết nghĩ, việc tìm hiểu lại quá khứ để rút ra bài học cho hiện tại là một điều cần thiết.
NỘI DUNG
1.      Quá trình văn minh hóa ở Nhật Bản thế kỉ XIX.
Văn minh là một thuật ngữ xuất phát từ tiếng Latin civilis, là tĩnh từ của danh từ civis, có nghĩa là “người thành phố”, tức một người sống ở thành phố và chịu sự quản lý của pháp luật tại thành phố. Về cơ bản đó là mô hình của cuộc sống ở Rôma và các thành phố lớn khác, trái ngược với cuộc sống ở nơi khác trong nước, cuộc sống thành phố được coi là phát triển hơn, hoàn hảo hơn. Ngày nay, Văn minh (Civilization) là chỉ trạng thái tiến bộ về mặt vật chất lẫn tinh thần của xã hội con người, tức là trạng thái phát triển cao của nền văn hóa. Thế kỉ XIX, người Nhật tiếp nhận từ civilization mà dịch thành Bunmei để chỉ khái niệm văn minh.
Văn minh hóa có thể hiểu là quá trình tiếp nhận văn minh bên ngoài và cải biến, nhân rộng nó ra trong cả nước với quy mô lớn hơn. Ở đây, chúng tôi nói đến sự tiếp nhận và phổ quát nền văn minh phương Tây vào Nhật Bản thế kỉ XIX. Ở Nhật Bản, Văn minh hóa (hay văn minh khai hóa - Bunmei Kaika) là thuật ngữ xuất hiện vào thời kì Minh Trị duy tân để “chỉ những chính sách cách tân của chính phủ hướng đến văn minh phương Tây, học tập văn minh phương Tây để tiến hành cận đại hóa Nhật Bản…”([2]). Như vậy, văn minh hóa là quá trình tiếp nhận những thành tựu của nền văn minh bên ngoài (ở đây là văn minh phương Tây) về các lĩnh vực như kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa giáo dục và phổ biến nó trên một vi mô rộng lớn. Quá trình này đã diễn ra rất mạnh mẽ ở Nhật Bản vào thế kỉ XIX.
Đầu thế kỉ XIX, Nhật Bản lâm vào tình trạng suy yếu và đứng trước nguy cơ xâm lược của thực dân Âu – Mĩ. Trong khi Anh biến Ấn Độ thành thuộc địa (1787), sau đó chiếm Mã Lai, eo biển Malacca, xâm nhập vào Trung Quốc, Pháp xâm chiếm Đông Dương…thì Mĩ cũng bắt đầu tìm đường đến “mở cửa” Nhật Bản.
Tháng 7-1853, bốn chiến thuyền của Mĩ do Đô đốc Matthew C. Perry chỉ huy đã mang quốc thư của Tổng thống Mĩ Fillmore đến cảng Uraga (trong vịnh Tokyo) và yêu cầu Nhật Bản mở cửa và đặt quan hệ thông thương. Sự kiện này có thể được xem là mốc mở đầu cho quá trình tiếp xúc với những thành tựu khoa học kĩ thuật bên ngoài của Nhật Bản vì:
Tàu đâu tỉnh giấc thanh bình (Taihen no yume samasu jokisen)
Chỉ có bốn chiếc, giật mình không yên (Tatta yonhai de yoru mo neranezu)([3]).
Sự kiện này đã làm cho người Nhật bàng hoàng trước sự thay đổi của thế giới bên ngoài. Tháng 3-1854, Nhật Bản chính thức ký kết với Mĩ điều ước Kanagawa. Theo đó, Nhật Bản phải: 1- cung cấp nhiên liệu và thực phẩm cho tàu bè của Mĩ, 2- cứu trợ thủy thủ Mĩ bị tai nạn, 3- mở hải cảng Shimoda ở miền Nam bán đảo Izu và Hakodate ở Hokkaido làm địa điểm cung cấp nhiên liệu và thực phẩm cho tàu bè Mĩ, 4- xem Mĩ là “nước được ưu đãi nhất”, 5- thỏa thuận cho Mĩ đặt lãnh sự ([4]). Có thể xem đây là Hiệp ước bất bình đẳng đầu tiên Mạc phủ Tokugawa ký với nước ngoài. Nó cũng đánh dấu sự cáo chung của chính sách bế quan tỏa cảng với bên ngoài của Mạc phủ Tokugawa.
Theo sau Mĩ, các nước Anh, Nga, Hà Lan cũng bắt Nhật Bản ký kết các hiệp ước bất bình đẳng với họ. Những hiệp ước này được xem là bất bình đẳng vì “Nhật Bản không được đánh thuế vào các hàng nhập cảng của nước ngoài trên mức hải quan chiếu lệ và người nước ngoài không thuộc quyền xét xử của tòa án Nhật Bản mà phải được xử theo luật tại toàn án đặc biệt tại lãnh sự quán nước họ ([5]). Với hai nội dung trên, Nhật Bản đang đánh mất dần chủ quyền quốc gia của Nhật Bản. Do đó, những hiệp ước này đã gây nên nỗ bất bình trong nhân dân Nhật Bản. Đó cũng là nguyên nhân chính làm cho Mạc phủ mất đi niềm tin của nhân dân và sụp đổ vào năm 1868. Tuy nhiên, những sự kiện này cũng tạo ra sự tiếp xúc mạnh mẽ của người Nhật với nền văn minh bên ngoài.
1.1.           Những hệ quả “văn minh hóa” thời kì Tokugawa
Về kinh tế, từ giữa thế kỷ XVIII, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đã bắt đầu phát triển ở thành thị và nông thôn. Nhiều công trường thủ công xuất hiện và ngày càng phổ biến. Nông dân thường nhận nguyên liệu từ những chủ kinh doanh, sản xuất tại nhà và giao hàng cho chủ theo định kỳ (hình thức phường hội). Sản phẩm của họ làm ra đều thuộc về chủ, có nhiều nơi nông dân lĩnh lương của nhà buôn. Mỗi khu vực trong nước chuyên môn sản xuất một mặt hàng nào đấy.
Vào nửa sau thế kỷ XVIII, công trường thủ công sản xuất lụa vải xuất hiện ở nhiều tỉnh. Năm 1850, ở Tokyo có công trường sử dụng 10 – 20 máy dệt. Đến giữa thế kỷ XIX, các phiên quốc Tây Nam đã thành lập được các xưởng luyện thép, đóng tàu. Quá trình công nghiệp hóa xâm nhập mạnh mẽ vào nông nghiệp. Nhiều phiên quốc (han) chỉ tập trung sản xuất một số mặt hàng như bông sợi, trà, đồ sơn mài…và phục vụ cho quá trình xuất khẩu ra bên ngoài. Từ năm 1859, mậu dịch với các nước phương Tây tăng lên đáng kể. Những mặt hàng xuất chủ yếu là trà, dồ sơn mài, sợi tơ… Tuy nhiên, do xuất cảng không có kế hoạch nên đã gây ra tình trạng thiếu hụt hàng hóa trong nước, gây ra tình trạng giá cả tăng vọt.
Sự tiếp xúc với phương Tây cũng làm cho ý thức của các phiên quốc thay đổi từ chống phương Tây sang tiếp thu thành tựu của họ. Năm 1863, sau khi giao tranh với tàu chiến Mĩ, Pháp thất bài, phiên quốc Choshu thay đổi chính sách từ “chống phương Tây” sang trang bị cho quân đội theo hình mẫu của phương Tây. Choshu trở thành nơi đào tạo những người chỉ huy lục quân ưu tú nhất trong quân đội Nhật Bản cho đến chiến tranh thế giới thứ hai. Phiên quốc Satsuma sau khi thua Anh trong mùa hè năm 1863 cũng đã chuyển sang lập trường hòa hiếu với Anh. Người Anh cũng giúp Satsuma xây dựng lực lượng hải quân hiện đại nhất Nhật Bản. Satsuma cũng là nơi xuất than của các Bộ trưởng hải quân Nhật cho đến thế chiến thứ hai. Như vậy, quá trình văn minh hóa ở Nhật Bản đã làm thay đổi rất nhiều về kinh tế cũng như ý thức của các phiên quốc. Chính hai phiên quốc Choshu và Matsuma là những lực lượng giữa vai trò quan trọng trong cuộc “đảo Mạc” năm 1868.
Nhiều thành thị đông dân xuất hiện như Edo – nơi có số dân sinh sống lên đến 1 triệu người (gấp 2 lần dân số London bấy giờ), còn Osaka trở thành nơi tập hàng hoá khắp cả nước . Rõ ràng, sự xuất hiện của những trung tâm thương mại quy mô lớn đã tác động mạnh đến sự phân hoá xã hội và tạo tiền đề thuận lợi cho kinh tế tư bản chủ nghĩa du nhập và phát triển.
Về mặt xã hội, giai cấp tư sản bao gồm chủ các công trường thủ công và tầng lớp thương nhân kiêm cho vay – họ ngày càng giàu lên nhanh chóng, thế lực kinh tế của họ ngày càng lớn. Họ là chủ nợ của các võ sĩ và Đaimyo. Như vậy, sự phát triển của mầm móng kinh tế tư bản chủ nghĩa đã làm xuất hiện một giai cấp mới và ngày càng có ảnh hưởng đến xã hội là giai cấp tư sản.
Sự du nhập nền kinh tế tư bản chủ nghĩa đã làm cho hàng ngũ giai cấp phong kiến cũng có sự phân hóa sâu sắc. Các phiên quốc miền Bắc như Hokkaido có nền kinh tế kém phát triển và trở thành lực lượng bảo thủ, cản trở quá trình canh tân đất nước. Ở miền Nam, các phiên quốc Tây Nam như Hizen, Satsuma, Tosa, Choshu… đã sớm tiếp xúc với kinh tế tư bản chủ nghĩa nên ngày càng giàu mạnh lên và có xu hướng canh tân, chống lại sự bảo thủ và sự hạn chế của chế độ quân sự phong kiến. Do đó, họ là những thế lực đóng vai trò quan trọng trong cuộc “đảo Mạc” năm 1868.
Ngoài ra, tầng lớp Samurai (võ sĩ đạo) cũng có sự thay đổi quan trọng. Họ là những người được luyện cả văn lẫn võ, là người có học thức, có kiến thức tổ chức và quân sự, trong xã hội phong kiến họ là tầng lớp được ưu đãi. Thời cận đại, số lượng Samurai đã lên tới hơn hai triệu. Số lượng phát triển đông đảo làm cho các Đaimyo không đủ sức thỏa mãn những nhu cầu kinh tế của họ. Các võ sĩ lớp dưới bổng lộc thấp, không đủ sống trước sự phát triển của kinh tế hàng hóa, phải chuyển sang kinh doanh công thương nghiệp, hoặc làm bác sĩ, nhà giáo. Nhờ có học vấn nên họ nhanh chóng nắm được kiến thức mới. Họ trở thành bộ phận quý tộc bị tư sản hoá nên có tư tưởng chống lại những cản trở công việc sản xuất của chính quyền phong kiến. Họ gây áp lực với phiên chủ đòi thực hiện một số cải cách tiến bộ như giảm tô thuế cho nông dân vào những năm mất mùa, chú trọng phát triển công nghiệp, hàng hải, khuyến khích học tập khoa học tự nhiên... Đây là một nhân tố khá quan trọng cho cuộc cải cách của Minh Trị năm 1868.
Bên cạnh đó, tầng lớp thương nhân cũng này càng giữa vai trò quan trọng trong xã hội. Thương nhân Osaka đã có một vị trí đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế Nhật Bản. Những tập đoàn thương gia lúa gạo lớn đã nắm được mạch sống của đất nước. Do đó, thương nhân ngày càng trở thành lực lượng giàu có nhưng lại thiếu quyền lực và vị trí xã hội. Họ là tiền thân của giai cấp tư sản sau này ở Nhật Bản. Quá trình phát triển của họ vấp phải một hàng rào cản trở quan trọng là chế độ phong kiến. Vì thế, họ sớm có ý thức chống phong kiến để mở đường cho chủ nghĩ tư bản phát triển .
1.2.           Hệ quả quá trình “văn minh hóa” thời Minh Trị duy tân
Sau cuộc “đảo Mạc” năm 1868, chính quyền Minh Trị bắt đầu công cuộc duy tân đất nước theo phương Tây một cách mạnh mẽ và toàn diện. Công cuộc Minh Trị duy tân (Meiji Ishin) bắt đầu trên các lĩnh vực như:
Về kinh tế, nguồn thu chủ yếu từ địa tô không đáp ứng được nhu cầu đất nước. Từ tháng 9-1868 đến tháng 12-1872, chi phí tổng cộng của chính phủ là 148,3 triệu yên, trong khi nguồn thu chỉ 50,4 triệu yên([6]). Do đó, chính quyền Meiji đã thực hiện hàng loạt cải cách về tiền tệ, ngân hàng, địa tô. Họ bắt đầu xây dựng xưởng đúc tiền, quy định yên là đơn vị tiền tệ của Nhật Bản và thiết lập hệ thống ngân hàng quốc gia thống nhất như của Mĩ.
Bên cạnh đó, chính phủ cũng ra sức xây dựng một nền công nghiệp hiện đại. Năm 1870 chính phủ Minh Trị đã cho thành lập Bộ công nghiệp và Bộ tài chính (1874). Chính phủ Minh Trị đã tập trung nguồn lực quốc gia, xây dựng cơ sở thiết bị và cơ sở công nghiệp. Năm 1869, Nhật cho khánh thành hệ thống điện tín Tokyo – Yokohama, Tokyo – Nagasaki (1873), đường điện thoại giữa Tokyo và Yokohama được sử dụng từ năm 1876.
Hệ thống đường xe lửa cũng được xây dựng và đưa vào sử dụng. Năm 1872, đường xe lửa Tokyo – Yokohama được khánh thành, khai thông đường xe lửa Osaka – Kobe năm 1874, Kyoto – Osaka năm 1877 và năm 1889, tuyến đường xe lửa nối liền Tokyo – Kobe hoàn thành. Hệ thống vận chuyển đường biển cũng được chú trọng, các công ty hàng hải cũng xuất hiện như Mitsubishi, Mitsui, Nihon Yusen Kaisha…cũng lần lượt được thành lập. Đến năm 1893, Nhật Bản có tổng cộng 2.000 dặm đường xe lửa, 100.000 tấn tàu chạy bằng hơi nước và 4.000 dặm đường điện tín([7]).
Trong nông nghiệp, tháng 9-1871 chính phủ đã cho phép nông dân được tự do canh tác. Tháng 2-1872, chính phủ bãi bỏ lệnh cấm mua bán đất đai. Chính quyền mới cũng tiến hành cải cách địa tô từ năm 1873-1881. Việc bãi bỏ những quy định về quyền sở hữu cho phép tự do kinh doanh, mua bán đất đai, ban hành chính sách thuế thống nhất bằng 3% giá đất… có ý nghĩa như một cuộc cách mạng ruộng đất trong lịch sử Nhật Bản. Như vậy, những cải cách về ruộng đất, đầu tư vào công nghiệp, xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật, thông tin liên lạc…đã mạng lại sự thay đổi tích cực cho nền kinh tế Nhật Bản. Từ đó, Nhật Bản từng bước phát triển và trở thành cường quốc châu Á cuối thế kỉ XIX.
Như vậy, từ khi tiếp xúc với các nước phương Tây, Nhật Bản đã tiến hành cuộc duy tân và có nhiều chuyển biến quan trọng về kinh tế, xã hội, quân sự. Nhật Bản từng bước trở thành một cường quốc Á châu vả thoát khỏi sự xâm lược của đế quốc. Trong những nội dung cải cách đó, quan trọng nhất là cuộc cải cách về giáo dục. Vậy quá trình văn minh hóa trong giáo dục ở Nhật Bản như thế nào?
2.      Tác động của quá trình văn minh hóa đến nền giáo dục Nhật Bản
Một trong những nguyên nhân quan trọng để chuyến Nhật Bản từ một nước phong kiến lạc hậu trở thành một cường quốc tư bản chủ nghĩa là cải cách về giáo dục. Từ thời Mạc phủ Tokugawa, bên cạnh nền văn hoá Nho học (Tống Nho) đã xuất hiện một nền văn hoá mới – văn hoá Chonin([8]) của những người thuộc tầng lớp thấp trong xã hội nhưng lại có thế lực về kinh tế. Họ đã sớm tiếp thu văn minh phương Tây và hình thành nên phong trào Lan học (Rangaku). Nơi tiếp xúc sớm nhất với văn minh phương Tây là khu buôn bán của người Hà Lan ở Nagasaki. Người Hà Lan thường cử những đoàn sứ giả đến Edo để tạo lập quan hệ với Nhật Bản. Nhiều học giả của Rangaku đã đến đây và học hỏi những kiến thức mới từ Hà Lan.
Rangaku là phong trào nghiên cứu khoa học và kĩ thuật của phương Tây bằng tiếng Hà Lan. Với sự khuyến khích của chính quyền Tokugawa, phong trào Rangaku đã nghiên cứu học hàn lâm viện, y học, địa lý, hàng hải… Mặt khác,  từ khi chứng kiến sức mạnh của Mĩ (1853), chính quyền Bakufu cũng bắt đầu tìm cách đào tạo người thông thạo về ngôn ngữ Tây phương và khoa học hiện đại. Năm 1857, Bakafu cho thành lập Viện nghiên cứu sách phương Tây (Bansho shirabesho) ở Edo để chủ yếu giảng dạy tiếng Hà Lan, nghiên cứu khoa học của Hà Lan. Đến năm 1860, Viện này mở rộng việc giảng dạy ngôn ngữ các nước phương Tây khác. Đến thời Minh Trị, Viện nghiên cứu sách phương Tây trở thành Trung tâm nghiên cứu phương Tây của chính phủ. Có thể nhận thấy, chính quyền Bakufu đã bước đầu nhận thức được vai trò của việc tiếp giáo dục phương Tây vào Nhật Bản và việc làm này đã tạo tiền đề cho cải cách ở Nhật Bản sau này thuận lợi hơn.
Chưa dừng lại ở đó, năm 1860 và 1861, Bakufu còn cử 2 phái đoàn sang Mĩ và châu Âu để học hỏi từ các nước phương Tây. Qua hai chuyến đi này, các tùy viên của phái đoàn cũng đã ý thức được vai trò của việc tiếp thu văn minh của các nước Âu-Mĩ. Đây là tiền đề quan trọng cho cuộc duy tân sau này của Nhật Bản. Nhờ những nỗ lực của chính quyền Bakufu, hầu hết các quan chức cao cấp hoặc những người Nhật có học thức cao đều nhận thức được sự lạc hậu của Nhật Bản về một số lĩnh vực như thiên văn học, y học, địa lý, hàng hải… Do đó, người Nhật bắt đầu chú trọng vào việc giáo dục khoa học và thực hành trong chương trình giảng dạy của mình.
Những học giả Rangaku ngày càng trở nên bất mãn với chính sách đóng cửa, lỗi thời của chính quyền Tokugawa. Trước sự can thiệp và đòi “mở cửa Nhật Bản” của các nước phương Tây, phong trào Rangaku mở rộng đối tượng nghiên cứu không chỉ nước Hà Lan mà còn bao gồm các nước châu Âu khác. Từ đó, Rangaku trở thành Yogaku – Dương học để nghiên cứu về các nước phương Tây([9]). Những thức giả tiêu biểu cho phong trào này là Hayashi Shihei, Honda Toshiaki, Sato Nobuhiro…
Hayashi Shihei viết cuốn Kaikoku Heidan (Hải quốc binh đàm) kêu gọi Nhật Bản, một nước bốn bề là biển, áp dụng kỹ thuật và khí giới Tây phương để canh phòng tàu bè nước ngoài.
Honda Toshiaki chủ trương cần khuếch trương mậu dịch để chấn hưng Nhật Bản. Vì Nhật Bản là “hải quốc” nên việc mở mang giao thông, mậu dịch đường biển là trách nhiệm của chính quyền. Chính quyền phải đưa ra những chính sách tích cực để biến Nhật Bản thành một nước giàu mạnh như các nước Tây phương.
Sato Nobuhiro xem việc chấn hưng kinh tế là biện pháp duy nhất đưa Nhật Bản trở thành một cường quốc và “Nhật Bản là trục quay của các nước khác…có địa thế thuận tiện dễ chinh phục các nước khác mà khó bị các nước khác chinh phục”([10]).
Như vậy, phong trào Rangaku và sau đó là Yogaku đã mở đầu quá trình tiếp xúc với văn minh phương Tây ở Nhật Bản. Do đó, những người theo các phong trào này là những người đi tiên phong, thức tỉnh quần chúng trong nước về những tiến bộ của phương Tây sau Cách mạng công nghiệp. Hayashi Shihei, Honda Toshiaki, Sato Nobuhiro…là những người nhận ra được chính sách “bế quan toả cảng” của Mạc Phủ Tokugawa đã lỗi thời. Họ chủ trương mở cửa để giao dịch với thế giới bên ngoài để cứu nguy cho Nhật Bản. Các bậc thức giả này cũng yêu cầu phải “tiếp thu khoa học kĩ thuật của phương Tây để chấn hưng kinh tế, phát triển quốc phòng và bành trướng thế lực ra bên ngoài”. Rõ ràng, những chính sách này là nguyên mẫu chính sách phú quốc cường binh của chính quyền Minh Trị sau này. Do đó, những tư tưởng mới này là nhân tố tích cực cho cuộc Duy tân Minh Trị thành công.
Mặt khác, một học giả rất nổi tiếng và có ảnh hưởng rất lớn đến cuộc Duy tân của Minh Trị là Fukuzawa Yukichi. Theo ông, "Đường giao thông trên thế giới là phương tiện để làn gió của văn minh phương Tây thổi vào phương Đông. Khắp mọi nơi, không có cỏ cây nào có thể ngăn được làn gió văn minh này"([11]). Ông đã đưa ra thuyết “Thoát Á” (quan điểm thoát li khỏi châu Á) và cho rằng “… Nhật Bản bên cạnh các nước Trung Quốc và Triều Tiên không khác gì trường hợp trong một làng có một người sống bên cạnh toàn những người ngu đần, vô trật tự, hung bạo và nhẫn tâm thì dù người đó có là người đúng đắn lương thiện đến đâu đi chăng nữa cũng bị nhiều người khác cho rằng là “cá mè một lứa”. Do đó, Nhật Bản phải tiếp thu văn minh phương Tây và “tốt hơn hết chúng ta hãy tách ra khỏi hàng ngũ các nước Châu Á, đuổi kịp và đứng vào hàng ngũ các nước văn minh phương Tây”([12]). Có như thế, Nhật Bản mới thoát khỏi số phận của các dân tộc châu Á bị lệ thuộc, thống trị bởi thế lực đế quốc.
Như vậy, từ cuối thời Tokugawa, Nhật Bản đã bắt đầu diễn ra quá trình tiếp thu văn minh Tây phương và đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục. Nhật Bản đã dần thoát khỏi cái khuôn khổ của nền giáo dục Nho học Đông phương và chú trọng đến khoa học kĩ thuật Tây phương. Đây là tiền đề quan trọng cho cuộc duy tân năm 1868.
Sau cuộc đảo Mạc thành công, chính quyền trở về tay Thiên hoàng Minh Trị (Meiji). Năm 1868, Minh Trị tiến hành cuộc duy tân (Meiji Ishin). Nội dung quan trọng nhất trong cuộc duy tân này là lĩnh vực giáo dục.
Năm 1871, chính quyền thành lập Bộ giáo dục và ban hành một chế độ giáo dục thống nhất trong cả nước (1872). Hệ thống giáo dục tiểu học được hoàn thiện và trẻ em cả nam lẫn nữ từ 6 đến 12 tuổi đều được đi học tại các trường tiểu học ở các địa phương. Ngoài ra, chính phủ còn tham khảo thêm chế độ giáo dục của Pháp và chia cả nước thành 8 khu đại học, mỗi khu đại học chia làm 32 khu trung học, mỗi khu trung học chia làm 10 khu tiểu học. Bên cạnh đó, chính phủ còn ban hành Lệnh cưỡng bức giáo dục, buộc trẻ em (không kể nam hay nữ) đều phải học ít nhất là 3 năm. Năm 1875, Nhật Bản có 54% phái nam và 19% phái nữ học xong tiểu học 6 năm([13]). Thành tựu này ở châu Á thời đó chưa hề có, nó sánh vai với những phát triển ở những nước tiên tiến nhất của châu Âu([14]).
Chính phủ cũng chú trọng việc mời các giáo sư người Anh, Pháp, Đức, Mĩ về Nhật Bản để giảng dạy. Từ năm 1868 – 1911, Nhật đã mời khoảng 170 người ngoại quốc sang làm việc trong lĩnh vực giáo dục. Nhiều học giả nước ngoài đã có công lớn đến thành tựu văn minh hóa ở Nhật Bản như Ludwig Reiss (người Đức) giúp thiết lập Trung tâm nghiên cứu lịch sử ở đại học Đông Kinh; H. Roessler và A. Mosse đã giúp soạn thảo Hiến pháp Minh Trị; Erasmus Smith dạy về kĩ thuật ngoại giao hiện đại…
 Đặc biệt, chính phủ rất chú trọng đến việc đổi mới phương pháp và nội dung của giáo dục. Phương pháp giáo dục được chú trọng nhiều nhất là sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học như tranh ảnh, bản đồ, hình mẫu cụ thể… Lối học “tầm chương trích cú” bị phê phán mà nhấn mạnh việc thực học gắn với đời sống, phát huy tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh.
Về nội dung, việc học tập hướng vào nâng cao lòng yêu nước, lòng trung thành với Thiên hoàng, cống hiến hết mình cho đất nước. Với khẩu hiệu “khoa học phương Tây và đạo đức phương Đông”([15]), giáo dục Nhật chú trọng giảng dạy khoa học kĩ thuật ứng dụng, kỹ thuật thương mại, ngân hàng…Ngoại ngữ được chú trọng – đặc biệt là Tiếng Anh. Năm 1874, Nhật Bản có 91 trường dạy tiếng nước ngoài và có 13.000 sinh viên học tập([16]. Như vậy, Nhật Bản là một trong những nước sớm nhất ở châu Á đã tiếp thu và vận dụng những thành tựu khoa học kĩ thuật phương Tây vào giáo dục.
Nhật Bản cũng đưa các học thuyết triết học phương Tây vào các trường học và phổ biến cho giới lãnh đạo quốc gia. Nhiều tác phẩm nổi tiếng như Tinh thần pháp luật của Montesquieu, Khế ước xã hội của J.J. Rousseau…đã được dịch sang tiếng Nhật. Sau 20 năm Minh Trị duy tân đã có 633 đầu sách của phương Tây đã được dịch ra tiếng Nhật. Đây là một thành tựu quan trọng để người Nhật tiếp xúc được với những tư tưởng tiến bộ bên ngoài và góp phần xây dựng, phát triển đất nước.
Song song với việc mời giáo sư nước ngoài về trong nước để dạy học, chính phủ còn đây mạnh việc đưa học sinh sang phương Tây du học. Từ năm 1862, chính phủ Nhật đã cử những thanh niên ưu tú sang các nước Âu-Mĩ để học tập. Hai nước có nhiều du học sinh Nhật nhất là Mĩ và Anh. Năm 1873, Nhật Bản có 373 sinh viên du học ở các nước phương Tây. Nhật Bản gởi sinh viên sang Anh để học về hải quân, hàng hải, sang Đức để học bộ binh, y khoa và sang Mĩ để học kinh doanh, sang Pháp học về luật… Sau khi tốt nghiệp, họ trở về phục vụ đất nước, hình thành đội ngũ trí thức hiện đại và giữ những chức vụ cao trong chính quyền. Họ là những nhấn tố tích cực để đưa Nhật phát triển nhanh theo con đường tư bản chủ nghĩa.
Như vậy, trong lúc các quốc gia phong kiến Đông phương khác như Trung Quốc, Việt Nam vẫn còn đang mãi mê chìm đắm trong đêm trường trung cổ với nền giáo dục “tầm chương trích cú”, đề cao văn chương, lễ nghi Nho giáo để cuối cùng trở thành thuộc địa hoặc phụ thuộc vào đế quốc thì Nhật Bản đã chuyển mình vươn lên thành cường quốc số một châu Á. Thành tựu này là kết quả quan trọng quá trình văn minh hóa ở Nhật Bản thế kỉ XIX. Đặc biệt, nền giáo dục Nhật Bản từng bước thoát khỏi khuôn khổ Nho giáo Đông phương và xây dựng, cải tiến theo mô hình của các nước tiến bộ như Mĩ, Anh, Pháp, Đức…Sự thay đổi này đã tác động tích cực đến sự chuyển biến của Nhật Bản vào nữa cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX. Do đó, có thể nói “quá trình văn minh hóa giáo dục thế kỉ XIX là một trong những nhân tố quan trọng để Nhật Bản phát triển đất nước, trở thành cường quốc Á châu, thoát khỏi sự xâm lược của đế quốc”. Đây cũng là bài học kinh nghiệm cho các nước nói chung, Việt Nam nói riêng trong quá trình xây dựng, phát triển đất nước.
3.      Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
Nhìn lại quá trình văn minh hóa giáo dục và những thành công của Nhật Bản trong quá trình cận đại hóa, chúng tôi rút ra được những bài học cần thiết phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam hiện nay.
Thứ nhất: nhà nước phải quan tâm, đầu tư cho giáo dục. Chính phủ Việt Nam luôn cho rằng “giáo dục là quốc sách hàng đầu” nhưng thật sự thì sự đầu tư cho giáo dục còn rất nhiều vấn đề bất cập như lạc hậu trong chương trình giảng dạy. Hầu hết các giáo trình áp dụng tại các trường đại học (đặc biệt là các ngành khoa học kĩ thuật) đề đã lạc hậu rất nhiều so với các nước trong khu vực. Do đó, việc mời chuyên gia, giáo sư nước ngoài về giảng dạy cho sinh viên, tạo điều kiện cho sinh viên tiếp xúc được với những tiến bộ bên ngoài là cần thiết.
Thứ hai, chính phủ phải xây dựng một “triết lý giáo dục” phù hợp với những yêu cầu của xã hội. Hiện nay, nền giáo dục Việt Nam đang tỏ ra rất lạc hậu về nội dung lẫn phương pháp giảng dạy. Thời gian qua, những bất cập trong giáo dục đã tạo ra tầng lớp trí thức thụ động, thiếu sự sáng tạo (nếu không nói là không dám sáng tạo) trong học tập. Nội dung giảng dạy còn nặng về lý thuyết, thiếu tính thực tiễn và không còn phù hợp với thời đại. Bên cạnh đó, phương pháp giáo dục, đào tạo của Việt Nam cũng chú trọng đào tạo ra người có đức nhiều hơn là người có tài. Người học được giới hạn trong mộ khuôn mẫu, quy trình cụ thể nên không thể có sự năng động, tích cực trong tư duy lẫn hành động. Vì vậy, sự thay đổi về nội dung và phương pháp đào tạo nguồn nhân lực là vấn đề cấp thiết.
Thứ ba, quá trình đưa học sinh đi du học cũng còn rất nhiều vấn đề bất cập như: chưa có chiến lược, kế hoạch cụ thể; phong trào du học còn mang tính tự phát, chủ yếu là do các con em gia đình giàu có đi học mà thôi. Chúng tôi đang trực tiếp giảng dạy trong trường Quốc tế và nhận thấy một thực trạng là phần lớn du học sinh của Việt Nam đều đang ở tuổi trung học phổ thông, nền tảng kiến thức còn hạn chế nhưng gia đình có tiền nhiều nên cho con đi du học tự túc. Thậm chí không ít trường hợp, học sinh không thi đậu được đại học trong nước và một giải pháp khác là cho con đi du học. Bên cạnh đó, số lượng du học sinh đi học do quan hệ, con em cháu cha…chiếm tỉ lệ rất lớn trong lượng du học sinh ở các nước. Họ với trình độ thấp, năng lực kém và “đi du lịch” đúng hơn là “đi du học”. Do đó, chất lượng du học sinh còn hạn chế và chưa đáp ứng được yêu cầu của đất nước. Vì vậy, chúng ta cần phải có chiến lược, kế hoạch cụ thể trong việc đưa học sinh sang các nước du học. Đồng thời, phải mở rộng phạm vi các nước đến du học. Đặc biệt, những đối tượng được chọn đi du học phải là những người có năng lực thực sự, có trình độ ngoại ngữ đáp ứng được yêu cầu của công việc học tập, nghiên cứu và có ý thức dân tộc, ý thức về quyền và nghĩa vụ của một công dân đối với đất nước. Có như thế mới hi vọng lực lượng du học sinh có nhiều đóng góp với sự phát triển của đất nước.
Thứ tư, chính phủ phải có chính sách trọng dụng nhân tài – đặc biệt là đối với những du học sinh trở về nước. Đây thực sự là một vấn đề bỏ ngõ từ lâu ở Việt Nam, nhiều du học sinh đã lấy bằng Tiến sĩ, Thạc sĩ về nước nhưng không có vị trí làm việc và mức lương tương xứng. Rất nhiều người đã bỏ cơ quan nhà nước để đi làm cho các công ty 100% vốn nước ngoài. Thực trạng “chảy máu chất xám” trầm trọng đang diễn ra trong tất cả các ngành – nhiều nhất là giáo dục. Thử hỏi, một Tiến sĩ Pháp về công tác tại trường đại học với mức lương 3 – 4 triệu đồng/ tháng thì họ sống bằng cái gì? Mức lương của ngành giáo dục hiện tại cũng là một vấn nạn. Một cử nhân ra trường, mức lương là 2.34 x 1.050.000đ = 2.457.000đ/tháng. Với mức lương này thì làm sao ngành giáo dục có thể thu hút được người học, người tài? Làm sao đủ để có “chén cơm đầy đặn” cho gia đình và có thời gian để học tập, nghiên cứu?
Nhìn lại Nhật Bản, từ thời Minh Trị đã chú trọng đến tất cả những điều chúng tôi đã trình bày mà chạnh lòng cho nền giáo dục nước nhà. Nói nền giáo dục Việt Nam còn lạc hậu hơn Nhật Bản gần 150 năm cũng không quá đáng. Thiết nghĩ trong bối cảnh hội nhập hiện nay, chúng ta có điều kiện tiếp xúc với các mô hình giáo dục tiên tiến thế giới (trong đó có Nhật Bản), chúng ta cần phải biết học hỏi, tiếp thu những ưu điểm của họ để cải cách nền giáo dục quốc dân. Có như vậy, Việt Nam mới có thể thu ngắn khoảng cách với các nước trên thế giới.
Kết luận
Cách nay gần 150 năm, Thiên hoàng Minh Trị đã tiến hành cuộc duy tân đất nước. Trong đó, sự cải cách trong giáo dục là nhân tố quan trọng để đưa Nhật Bản thoát khỏi thân phận thuộc địa và trở thành cường quốc châu Á. Với khẩu hiệu “học hỏi phương Tây, đuổi kịp phương Tây và vượt qua phương Tây”, người Nhật đã tiếp thu giáo dục phương Tây để đem về phát triển đất nước. Sự thành công của nền giáo dục Nhật Bản không thể thiếu vai trò lãnh đạo đất nước hiệu quả của chính phủ.
Hiện nay, Việt Nam đang trên đường phát triển và hội nhập với nền giáo dục thế giới. Thiết nghĩ, việc nghiên cứu những chính sách về giáo dục của Nhật Bản thời cận đại để áp dụng vào việc đào tạo nguồn nhân lực là một việc làm cấp thiết. Những bài học về cải cách giáo dục của chính phủ Minh Trị vẫn là những kinh nghiệm quý báu đối với Việt Nam trong quá trình phát triển đất nước hiện nay.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.   Đại học Quốc gia Hà Nội, Nhật Bản, NXB Văn hóa Thông tin.
2.   Fukugawa Yukichi (15/01/2010), Thoát Á luận, Hải Âu, Kuriki Seiichi dịch, http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2010-01-14-thoat-a-luan
3.   Phạm Thị Thu Giang (2012), “Fukuzawa Yukichi (1835-1901) và sự nghiệp khai hóa văn minh Nhật Bản cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 2(132) 2-2012.
4.   Phan Ngọc Liên (cb, 2005), Lịch sử thế giới cận đại, NXB ĐHSP, Hà Nội.
5.   Nguyễn Tiến Lực (2010), Minh Trị Duy tân và Việt Nam, NXB Giáo dục Việt Nam.
6.   R.H.P Mason & J.G.Caiger (2008), Lịch sử Nhật Bản, Nguyễn Văn Sĩ dịch, NXB Lao Động.
7.   Vĩnh Sính (1991), Nhật Bản cận đại, NXB TP.HCM.


[1] TS, Khoa Sư phạm Khoa học xã hội – Trường Đại học Sài Gòn
[2] Phạm Thị Thu Giang (2012), “Fukuzawa Yukichi (1835-1901) và sự nghiệp khai hóa văn minh Nhật Bản cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 2(132) 2-2012, tr 31.
[3] Vĩnh Sính (1991), Nhật Bản cận đại, NXB TP.HCM, tr 88.
[4] Vĩnh Sính (1991), sđd, tr 89.
[5] R.H.P Mason & J.G.Caiger (2008), Lịch sử Nhật Bản, Nguyễn Văn Sĩ dịch, NXB Lao Động, tr  303.
[6] Vĩnh Sính (1991), sđd, tr 118.
[7] Vĩnh Sính (1991), sđd, tr 122.
[8] Vĩnh Sính (1991), sđd, tr 66
[9] Vĩnh Sính (1991), sđd, tr 75
[10] Vĩnh Sính (1991), sđd, tr 76 – 77.
[11] Fukugawa Yukichi (15/01/2010), Thoát Á luận, Hải Âu và Kuriki Seiichi dịch,  nguồn http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2010-01-14-thoat-a-luan
[12] Fukugawa Yukichi, http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2010-01-14-thoat-a-luan
[13] Vĩnh Sính (1991), sđd, tr 123.
[14] R.H.P Mason & J.G.Caiger (2008), sđd, tr 352.
[15] Đại học Quốc gia Hà Nội, Nhật Bản, NXB Văn hóa Thông tin, tr 117.
[16] Vĩnh Sính (1991), sđd, tr 125.

"Lá thư từ Việt Nam" trên trang The Washington Spectator.

Andrew Lam hay Andrew Lâm Quang Dũng vừa có bài viết "Lá thư từ Việt Nam" trên trang The Washington Spectator, mô tả về công tác chống dịch COVID-19 của Việt Nam.

Andrew Lâm Quang Dũng (sinh năm 1964) là một nhà văn và ký giả người Mỹ gốc Việt. Ông là con của trung tướng Quân lực Việt Nam Cộng hòa Lâm Quang Thi. Ở Việt Nam, ông học trường trung học Lycée Yersin tại Đà Lạt (bây giờ là Trường cao đẳng Sư phạm Đà Lạt).
Lâm rời khỏi Việt Nam vào tháng 4 năm 1975. Ở Mỹ, ông theo học tại Đại học California tại Berkeley với môn chính là Sinh Hóa. Chẳng bao lâu ông từ bỏ ý định theo học Y khoa, mà tham dự vào các chương trình tập viết sáng tạo tại Đại học Tiểu bang San Francisco. Trong khi còn đi học ông đã viết cho Pacific News Service và vào năm 1993 được giải thưởng cho phóng viên trẻ tuổi xuất sắc (the Outstanding Young Journalist Award) của Society of Professional Journalists).
Theo Wikipedia, ông cũng là một phóng viên và nhà văn viết truyện ngắn. Vào năm 2005, ông cho phát hành tập truyện Perfume Dreams, về vấn đề quan hệ và vai trò của một người Việt đang sống ở Mỹ. Lâm đã được trao giải PEN Open Book Award vào năm 2006 cho cuốn Perfume Dreams: Reflections on the Vietnamese Diaspora. ("Những giấc mơ hương") Ông cũng đóng góp thường xuyên cho National Public Radio's All Things Considered.
Cuốn sách thứ hai của ông: "East Eats West: Writing in Two Hemispheres" ("Đông ăn Tây") là một suy ngẫm về các quan hệ Đông-Tây, và vấn đề sự nhập cư của người Á châu đã thay đổi phương Tây như thế nào. Nó được xếp vào 10 cuốn sách đứng đầu theo xếp hạng của tạp chí Shelf Unbound vào năm 2010.
"Birds of Paradise Lost," cuốn sách thứ ba của ông, là một sưu tập nhiều chuyện ngắn về những người Việt mới tới Mỹ, lập lại cuộc đời tại vịnh San Francisco.


LÁ THƯ TỪ VIỆT NAM

Về cuộc chiến chống dịch của Việt Nam

Andrew Lâm Quang Dũng - The Washington Spectator
Tầm nhìn từ căn hộ của tôi nhìn ra sông Sài Gòn gồm phần lớn trung tâm TP.HCM lấp lánh, với nhiều tòa nhà cao tầng mới được xây dựng và cây cầu Thủ Thiêm nổi tiếng. Vào một ngày bình thường trong tuần, cầu có rất đông ô tô và xe máy. Tuy nhiên, lúc này, dòng người thưa thớt, chỉ lác đác tiếng ô tô xe máy vọng lên cửa sổ chỗ tôi.
Cứ như thể thành phố tự bốc hơi hết và ở đó là nhịp độ chậm rãi gần chạm tới trạng thái hoang vắng.
Việt Nam, giống như nhiều quốc gia khác, đang chiến đấu trong một trận chiến chống lại một kẻ thù vô hình, và trong nỗ lực ngăn chặn kẻ thù, nhiều thứ đã phải chịu hy sinh. Hiện tại, quy tắc giãn cách xã hội được thực thi nghiêm ngặt (cho đến ít nhất ngày 15.4, và có tin sau đó có thể thêm một vài tuần cách ly nữa, tất cả phụ thuộc vào tỷ lệ lây nhiễm). Người dân được yêu cầu chỉ ra ngoài khi mua thực phẩm và thuốc men mà thôi. Không có cửa hàng cắt tóc, không có rạp chiếu phim, không cửa hàng ăn uống, không có phòng tập thể dục, không có trung tâm mua sắm, không có sự tụ tập nào ngoài các thành viên trong gia đình.
Vào buổi sáng trong khu chung cư của tôi, tiếng loa phát ra khoảng nửa tiếng, với giọng nói của một người phụ nữ nhắc nhở mọi người thực hành vệ sinh cá nhân, đó là rửa tay, và dĩ nhiên, đeo khẩu trang khi chúng ta ra ngoài và giữ khoảng cách an toàn với nhau. Sau đó, loa phát bài hát corona nổi tiếng của Việt Nam, với thông điệp về vệ sinh cá nhân, một bài hát đã lan truyền khắp nơi.
Điện thoại di động của tôi nhận được một hoặc hai tin nhắn mỗi ngày từ Sở y tế thông báo cho tôi về số các ca được cập nhật. Và tin nhắn nhắc nhở tôi, tất nhiên, tuân theo các quy tắc cách ly. Và tin khuyến cáo chủ thuê bao thông báo tình trạng bản thân hoặc người khác qua đường dây nóng nếu có các triệu chứng liên quan đến COVID-19 xuất hiện.
Nếu bạn không đeo khẩu trang ở nơi công cộng thì sẽ đối mặt với việc bị phạt. Mọi người sẽ nhắc bạn đeo khẩu trang trong trường hợp bạn quên. Người dân luôn cảnh giác cùng nhau. Hôm qua, tôi đã chứng kiến ​​một bà cụ mắng hai thiếu niên vì không đeo khẩu trang khi chơi trong sân và nét mặt của họ nói lên tinh thần hợp tác mà mọi người cùng chia sẻ.
Du khách và công dân trở về từ nước ngoài được yêu cầu xét nghiệm COVID-19. Theo tư vấn du lịch của Việt Nam, nếu bạn có bất kỳ liên hệ nào như chung chuyến bay, phương tiện giao thông hoặc khách sạn với những người đã xác nhận dương tính với COVID-19, bạn có thể được xét nghiệm virus và chịu cách ly kiểm dịch 14 ngày. Đối với những người trở về từ các khu vực có nguy cơ cao, họ cũng có thể được cách ly tại các cơ sở tập trung ở thành phố. Trong nhiều trường hợp, đây là những doanh trại quân đội được chuyển đổi công năng tạm thời.
Và trong trường hợp xác nhận có trường họp nhiễm bệnh ở đâu đó, toàn bộ tòa nhà hoặc khu phố sẽ bị phong toả.
So với các quốc gia khác ở Đông Nam Á và nước láng giềng phía bắc Trung Quốc - nơi bắt nguồn đại dịch, thì những nỗ lực của Việt Nam đã được đền đáp bằng những kết quả ấn tượng. Tính đến ngày 12.4.2020, đất nước 96 triệu dân này chỉ ghi nhận 260 trường hợp dương tính, với hơn 50% tổng số ca nhiễm đã hồi phục và không có trường hợp tử vong. 
Tôi nhắc lại, không có ca tử vong.
Nhiều người Việt Nam và nước ngoài đặt câu hỏi khi trao đổi: làm thế nào có thể thế được? Một số suy đoán rằng số trường hợp nhiễm chắc cao hơn nhiều. Có cả những người suy đoán rằng số số ca tử vong bị che giấu với công chúng. Nhưng nhiều người khác cho rằng không giống như Trung Quốc nơi mạng xã hội bị kiểm soát chặt chẽ, người dùng Facebook Việt Nam sẽ nhanh chóng chia sẻ thông tin nếu có ca tử vong. Rốt cuộc, Facebook là kênh thông tin với gần 50% dân số Việt Nam tham gia chỉ sau vài năm. (Ý của tác giả trong đoạn này là ngay trên Facebook cũng không hề có tin nào nói về ca tử vong ở Việt Nam được chia sẻ nên thông tin mà chính quyền Việt Nam đưa ra trong đại dịch là hết sức minh bạch).
Trong khi có vài tin đồn và những lời thì thào thì trên thực tế, mọi người đều đồng ý rằng chính quyền đã nhanh chóng ngăn chặn và giảm thiểu sự lây lan virus. Chính quyền đã cấm tất cả các cuộc tụ họp công cộng và sau đó, khi có nhiều trường hợp xuất hiện do người Việt trở về từ nước ngoài và du khách nước ngoài mang bệnh vào, họ đã cấm nhiều chuyến bay.
Trên thực tế, dù việc khống chế COVID-19 là niềm tự hào nhưng cái giá phải trả cho nó cũng đắt: mất việc làm, kinh tế chững lại và việc phong toả tác động lên đời sống từng ngày.
Theo Hội đồng tư vấn du lịch Việt Nam, dịch COVID-19 sẽ dẫn đến thiệt hại ước tính từ 5,9 đến 7 tỉ USD cho nền du lịch của Việt Nam trong ba tháng tới và trong phần còn lại của năm 2020 là bức tranh cũng không khá hơn.
Tôi biết một số sinh viên đại học Việt Nam đã phải rời khỏi thành phố trở về quê. Trường học đã đóng cửa và những công việc họ làm thêm như bồi bàn và nhân viên bán hàng đều không còn. Những người khác còn không may mắn như vậy. Họ bị mắc kẹt trong thành phố mà không có nơi nào để đi, không có việc làm, tất cả đang chờ đợi tình hình tốt hơn và phải chạy vạy vay tiền nuôi sống bản thân. Thiệt hại kinh tế khó có thể ước tính vào lúc này, nhưng chỉ bằng cái nhìn vào các cửa hàng đang phải đóng cửa, con số đó không nhỏ và đang phình to dần.
Nhưng đó là cái giá mà đất nước sẵn sàng trả để chiến đấu với kẻ thù vô hình này. Và gần đây, khẩu hiệu được chính phủ sử dụng để khuyến khích công dân tiếp tục cuộc chiến chống lại là những ngôn từ từng được sử dụng trong thời kỳ Chiến tranh ở Việt Nam như: “Đoàn kết chống COVID-19” và gọi các bác sĩ và y tá là những người lính trong bộ đồ trắng
Cuối tháng tư này đánh dấu kỷ niệm 45 năm kết thúc Chiến tranh ở Việt Nam. Nhưng Việt Nam còn quá nhiều việc phải lo hiện giờ. Và trong cuộc chiến mới này, rõ ràng Việt Nam hướng tới mục tiêu giành chiến thắng, một lần nữa.
Anh Tú (dịch)

28/4/19

Bài rất hay - Tư liệu quý về Nguyễn Hữu Thọ và Trần Bạch Đằng.

Tình tri ngộ giữa hai nhà yêu nước

TS. PHAN VĂN HOÀNG
nguồn: http://honvietquochoc.com.vn/bai-viet/5884-hv132-tnh-tri-ng-gia-hai-nh-yu-nc.aspx

Dưới ngọn cờ tập hợp của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam, trong suốt 15 năm (1960- 1975), quân và dân ta đấu tranh thắng lợi cho sự nghiệp thống nhất Tổ quốc. Nhân kỷ niệm ngày thành lập Mặt trận (20-12- 1960), chúng tôi xin kể lại mối tình tri ngộ giữa hai vị lãnh đạo Mặt trận - luật sư Nguyễn Hữu Thọ (bí danh Ba Nghĩa) và ông Trần Bạch Đằng (bí danh Tư Ánh).
Giữa hai ông, có khá nhiều điểm không giống nhau. 
Trước hết, tuổi tác hai ông chênh lệch đến 16 năm: ông Ba sinh trước chiến tranh thế giới lần thứ I và Cách mạng tháng Mười Nga, còn ông Tư sinh sau, nên phải xếp hai ông vào hai thế hệ khác nhau. 
Ông Tư trải qua những năm tháng đầu đời ở các vùng quê hẻo lánh, hết Bến Bạ (Rạch Giá) đến Xóm Lò Gạch (Biên Hòa). Mười sáu tuổi ông mới xuống Sài Gòn, không phải để đi học mà để lao động mưu sinh và nhất là để hoạt động cách mạng. 
Tuổi trẻ của ông Ba thì khác hẳn. Ông Tư kể: “Mười một tuổi, anh Thọ đã xuống tàu sang Pháp du học. Anh qua bậc trung và đại học trên đất Pháp, bốn bề đều là Pháp - nước đang đô hộ Việt Nam”(1). 
Do đó, con đường đi đến cách mạng của hai ông khác nhau xa. 
Ông Tư mới 17 tuổi đã được kết nạp vào Đảng Cộng sản, từ đó trở thành một nhà cách mạng chuyên nghiệp. Ông giải thích: “Việc tôi hoạt động cách mạng sớm cũng dễ hiểu: gia đình tôi như thế, tôi phải như thế, không khác được”(2). 
Còn ông Ba “ở Pháp 12 năm. Anh hồi hương với văn bằng cử nhân luật vào tuổi hai mươi ba. Sau một thời gian tập sự tại văn phòng một luật sư người Pháp, anh mở văn phòng luật sư riêng, trước ở tỉnh, sau lên Sài Gòn, là một luật sư Tòa thượng thẩm”(3). 
Cách mạng tháng Tám rồi Nam Bộ kháng chiến có tác động ít nhiều đến suy nghĩ của vị luật sư trẻ tuổi, nhưng chưa đủ mạnh để làm thay đổi dòng chảy cuộc đời của ông. Trong khi các đồng nghiệp của ông, cũng được đào tạo tại Pháp như ông, có người còn mang quốc tịch Pháp - như các luật sư Thái Văn Lung, Phạm Ngọc Thuần, Bùi Thị Cẩm, Phạm Văn Bạch… - dấn thân vào công cuộc đấu tranh cho độc lập tự do của dân tộc, thì ông Thọ nhận được quyết định làm Chánh án Tòa án dân sự tỉnh Vĩnh Long trong hệ thống tư pháp mà thực dân Pháp vừa tái lập sau khi tái chiếm Nam Bộ. 
Bìa sách Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - cả nước tôn vinh Anh, do Trần Bạch Đằng chủ biên
Nhưng không ai có thể sống ngoài tầm ảnh hưởng của những biến động lớn trong lịch sử đất nước được. Ông Tư kể: “Từ 1945, tức từ khi phần lớn thân chủ mà luật sư Thọ bảo vệ là những người kháng chiến hoặc liên quan với kháng chiến, những sự việc hằng ngày kết tụ lại trong luật sư, chờ dịp bùng nổ với tất cả sức mạnh tích lũy và tổng hợp của nó… Có lần luật sư bảo tôi: “Mình học chính trị tại văn phòng luật sư và tại tòa án, qua tiếp xúc với thân chủ và qua tranh luận với biện lý”(4). Bên cạnh ý thức bảo vệ công lý, bảo vệ người lương thiện, tình nghĩa đồng bào lớn mạnh trong ông. Ông chưa tham gia kháng chiến, nhưng ông tự nhận trách nhiệm phải bảo vệ những người của kháng chiến trước tòa án thực dân. Việc làm của ông được các vị lãnh đạo Ủy ban nhân dân Nam Bộ ghi nhận. Vì vậy ông được mời ra thăm chiến khu Đồng Tháp Mười. 
Trong một túp lều đơn sơ nép mình bên dòng kênh Dương Văn Dương, ông được các vị lãnh đạo Ủy ban tiếp đón và trò chuyện một cách thân tình. Các vị đưa ông đi thăm một số cơ quan kháng chiến và đơn vị quân đội, nhưng không đề cập tới chuyện công tác của ông trong tương lai, song chính ông tự nguyện xin ở lại chiến khu và sẵn sàng nhận bất cứ công việc nào được giao. Sau khi cân nhắc, các vị khuyên ông rời Vĩnh Long về Sài Gòn và tham gia các cuộc đấu tranh chính trị trong lòng địch, như thế có lợi cho kháng chiến hơn là ra bưng biền. 
Sau chuyến đi “đổi đời” ấy, ông chuyển về Sài Gòn hoạt động dưới sự dìu dắt của tiến sĩ luật khoa Hoàng Quốc Tân - người vừa từ Pháp về nước theo lời kêu gọi của Bác Hồ. Văn phòng luật sư của ông ở số 152 đường Charles de Gaulle (nay là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa) trở thành trụ sở của Phái đoàn đại biểu các giới Sài Gòn - Chợ Lớn (một tổ chức quần chúng thành lập năm 1950 do ông cầm đầu) đấu tranh công khai chống Pháp - Bảo Đại đến độ trùm thực dân Henry de la Chevrotière mỉa mai trên báo Union Française: “Nên treo lá cờ Việt Minh lên trụ sở của Phái đoàn đại biểu các giới, vì đó là cơ quan đại diện của Việt Minh”. 
Từ chiến khu, ông Tư theo dõi các hoạt động của ông Ba với lòng cảm phục. Tuy nhiên, mãi đến đầu năm 1962, hai ông mới có dịp gặp mặt nhau, sau khi ông Ba được một đơn vị Quân Giải phóng giải thoát khỏi nơi an trí ở Phú Yên và đưa về chiến khu Dương Minh Châu (bắc Tây Ninh). Đại hội lần thứ I Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (từ ngày 16-2 đến 3-3-1962) bầu ông Ba làm chủ tịch và ông Tư làm ủy viên Đoàn chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận. Từ đó hai ông có nhiều dịp công tác bên nhau. 
Trong hơn 60 năm hoạt động cách mạng, ông Tư quen biết nhiều người nhưng ông luôn dành một thiện cảm hết sức đặc biệt đối với ông Ba mà ông gọi một cách thân thương là “Anh Ba Nghĩa kính thương”(5). 
Ông Tư không phải là người dễ dãi trong việc nhận xét và đánh giá người khác, nhưng ông công nhận ông Ba là “một gương mặt lớn của đất nước”(6), “nhân vật lớn của thời đại chúng ta”(7), “một nhân vật tiêu biểu của nước Việt Nam hiện đại”(8) v.v… 
Giữa năm 1994, ông Ba bị tai biến mạch máu não lần thứ hai nên sức khỏe suy giảm. Vì vậy các đồng chí lãnh đạo cũ của Trung ương Cục và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam quyết định biên soạn một quyển sách về ông Ba và giao cho ông Tư làm chủ biên. Trong Thư ngỏ của chủ biên, ông Tư viết: “Tập sách phải được hoàn thành thật khẩn trương bởi chúng tôi mong nó đến tay luật sư khi những ngày cuối cùng của luật sư cạn dần theo quy luật tự nhiên”(9). 
Nhà nghiên cứu Trần Bạch Đằng
Người viết bài này hân hạnh được ông Tư chọn vào Ban biên tập và làm trợ lý cho chủ biên. Thời gian làm việc dưới sự chỉ đạo trực tiếp của ông để lại cho tôi nhiều kỷ niệm thú vị.
Một hôm, ông Tư nhận được bài của một đồng chí từng làm việc chung với ông Ba thời kháng chiến chống Mỹ. Bài khá ngắn, chỉ vài mươi dòng, chủ yếu là nhận xét những đức tính của luật sư. Ông Tư nói đùa: “Bài khô khan quá, giống như lời phê vào đơn xin việc!”. Ông bảo tôi đi gặp tác giả, gợi chuyện rồi viết thêm vào. Tôi làm theo lời ông. Quả thật tác giả này có nhiều kỷ niệm sâu sắc với luật sư, đưa ra nhiều nhận xét rất xác đáng. Tôi ghi chép đầy đủ rồi đưa thêm các chi tiết ấy vào bài. Hôm sau, tôi đọc cho tác giả nghe và được tác giả đồng ý. Lần này ông Tư tỏ vẻ hài lòng về bài viết. Hôm nhận tiền nhuận bút, tác giả ấy đưa phong bì cho tôi, nói: “Bài mang tên chú, nhưng công sức lao động là của cháu”. Tôi không dám nhận, nhưng ông ép tôi phải nhận cho bằng được, nói vui: “Như vậy mới là công bằng xã hội chứ!”. 
Ban biên tập phải chạy đua với thời gian. Không quá 2 tháng, cuốn sách dày hơn 440 trang ra mắt bạn đọc(10). Ông Tư cùng Ban biên tập vào bệnh viện Chợ Rẫy tặng sách cho luật sư. Nằm trên giường bệnh, luật sư rất vui, trò chuyện với chúng tôi.
Thời gian làm việc trong Ban biên tập giúp tôi hiểu vì sao ông Tư đánh giá cao ông Ba. 
Trước hết, ông Ba “đi vào Cách mạng… không qua kênh thành phần giai cấp, truyền thống gia đình, mà bằng sự giác ngộ dân tộc - điểm hội tụ của tấm lòng và tri thức”(11). Ông Tư giải thích: “Anh Thọ không thuộc giai tầng cần lao… Anh lại rời đất nước sang học ở Pháp rất sớm, lúc lên 11 tuổi. Như vậy, tuổi thơ của anh gần như ít gắn với hoàn cảnh đất nước vào những năm thực dân bắt đầu khai thác thuộc địa ồ ạt sau chiến tranh thế giới lần thứ I. Tuổi thơ ấy cũng không được tắm mình trong tiếng sáo của trẻ đồng lứa với anh trên lưng trâu, hay vui với cánh diều nhào lộn giữa khoảng trời xanh cách bờ sông Vàm Cỏ Đông không xa mấy…”. 
Trong suốt 11 năm du học ở Aix-en-Provence, “anh được đào tạo trong một môi trường giáo dục Pháp, trên đất Pháp. Hẳn nhiên anh thông thạo tiếng Pháp hơn tiếng Việt, lịch sử Pháp hơn lịch sử Việt, văn hóa Pháp hơn văn hóa Việt. Những năm hành nghề luật sư… anh dùng tiếng Pháp để bào chữa cho thân chủ của mình. Năm 1940, anh lập gia đình với một phụ nữ có quốc tịch Pháp, con gái của một đốc phủ khá nổi tiếng”(12)… Ông kết luận: “Một người sống trong một môi trường Pháp đến mức độ đó, chợt nghe lương tri dân tộc gọi thúc”(13) thì sẵn sàng từ bỏ nếp sống khá giả và hạnh phúc của một luật sư nổi tiếng, không do dự, không suy tính thiệt hơn, để dấn thân một cách toàn tâm toàn ý vào con đường đấu tranh yêu nước. 
Năm 1949, ông Ba tự nguyện đứng vào hàng ngũ của những người cộng sản khi sắp bước vào tuổi 40, cái tuổi mà ông Tư mô tả là “bồng bột một cách chín chắn, đã đủ kinh nghiệm trên đường tranh đấu”(14). 
Một khi đã vào cuộc, ông Ba quyết đi tới cùng, luôn “cống hiến theo điều kiện riêng cho sự nghiệp chung một cách liên tục, sắc sảo”(15) cho đến cuối đời, lúc đầu là để cứu nước, trong giai đoạn sau là để dựng nước, luôn “tùng phục lợi ích chung”(16) của dân tộc. Thêm một lý do để ông Tư cảm phục ông Ba. 
Được phân công hoạt động đấu tranh chính trị công khai trong lòng địch, ông Ba đã góp phần rất lớn vào việc làm dấy lên nhiều phong trào quần chúng ngay tại đô thành Sài Gòn “mà có lần tập hợp lên hàng trăm nghìn người, đã hợp đồng hiệu quả với cuộc chiến tranh nhân dân diễn ra ở vùng rừng núi và đồng bằng”. Như vậy, “không phải đợi khi đánh Mỹ mới xuất hiện trạng thái ba vùng chiến lược - hai mũi giáp công” mà chính “các phong trào giữa Sài Gòn do luật sư cầm đầu đã mở ra một phương thức kết hợp đấu tranh cách mạng màu sắc Việt Nam”(17). 
Ngay từ năm 1950, ông Ba giương cao ngọn cờ chống lại sự can thiệp của Mỹ vào chiến tranh Đông Dương, đuổi 2 tàu chiến Mỹ chạy khỏi cảng Sài Gòn. Mười hai năm sau, chính luật sư là người được chọn để gánh vác trách nhiệm đứng đầu Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam, góp phần xứng đáng vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, “một cuộc kháng chiến lừng lẫy vào bậc nhất của dân tộc ta. Hẳn rằng không phải bất kỳ ai cũng có thể thực hiện nghĩa vụ nặng nề và phức tạp như thế. Về phương diện này, dân tộc ta đời đời ghi công luật sư”(18). 
Trong ngót 30 năm tham gia hai mùa kháng chiến, cuộc chiến đấu của ông Ba diễn ra trong 3 môi trường: trong lòng địch, trong lao tù và trong chiến khu. Ông Tư nhận định: “Luật sư có một cuộc sống dữ dội”(19) chứ “không phải diễn ra trên thảm nhung”(20). Đàn áp, tra tấn, bom đạn... tất cả không hề làm ông nao núng, nhụt chí, đúng như người xưa đã nói: Uy vũ bất năng khuất. Ngược lại, “trong trùng trùng gian khổ, kề cận với cái chết, luật sư luôn lạc quan, luôn đem hết trí tuệ và nhiệt tình của mình đóng góp cho thắng lợi của dân tộc”(21). 
Cuối cùng, theo ông Tư, “trong những nhân vật tiêu biểu hàng đầu của cách mạng Việt Nam thời hiện đại, anh Nguyễn Hữu Thọ có những đặc thù, tức những giá trị riêng, vừa độc đáo, vừa cao quý”(22). “Những ai tiếp xúc trực tiếp với luật sư đều cảm thấy mình tiếp xúc với một trí tuệ, một tấm lòng, một nhân cách”(23). Luật sư “cương nghị, trong sáng, giản dị…, nhiệt tình và bao dung, ghét bất công và chia sẻ nỗi bất hạnh với mọi người…, chung thủy với đồng đội, bạn bè”(24). “Với uy tín xã hội rộng lớn, luật sư một mực khiêm tốn”(25), “gần như ít nói về cá nhân mình”(26). 
Bản thân đi theo cách mạng, ông Ba còn “quy tụ các tầng lớp theo con đường do Chủ tịch Hồ Chí Minh vạch ra”(27), “trở thành trung tâm đoàn kết mọi người yêu nước Việt Nam, kể cả Việt kiều ở hải ngoại, bằng đức độ, lòng quả cảm và tri thức uyên bác, nhìn xa trông rộng, vận dụng sâu sắc chiến lược và sách lược của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Một số khá lớn nguyên thủ quốc gia châu Á, châu Phi, châu Mỹ La-tinh và châu Âu gặp gỡ và khâm phục luật sư”(28). “Chưa gặp Bác Hồ một lần - nỗi ân hận khôn nguôi của luật sư - anh vẫn xứng đáng là người học trò giỏi của Chủ tịch Hồ Chí Minh”(29). 
Hay tin luật sư Nguyễn Hữu Thọ qua đời (24- 12-1996), ông Tư viết: “Cuộc đời của luật sư Nguyễn Hữu Thọ mang sắc màu huyền thoại… Anh cống hiến thật lớn lao cho sự nghiệp cứu nước và xây dựng nước… Anh Ba Nghĩa kính thương! Hậu thế Việt Nam chịu ơn Anh, chịu ơn cuộc đời đầy sóng gió phi thường, đồng thời rất bình dị, rất “người” của Anh”(30). 
Trong phút giây vĩnh biệt, chỉ bằng mấy câu ngắn gọn, ông Tư đã tổng kết một cách đầy đủ và sâu sắc cuộc đời sôi nổi của ông Ba. Ông làm được điều đó, vì - theo tôi nghĩ - dù có những điểm khác nhau về tuổi tác, về hoàn cảnh xuất thân v.v…, ông Tư là người hiểu được ông Ba hơn ai hết, như ngày xưa Chung Tử Kỳ hiểu Bá Nha vậy!
_____ 
(1), (3), (5), (7), (11), (13), (16), (20), (25), (30) Trần Bạch Đằng, Kẻ sĩ Gia Định, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1999. 
(2) Trần Bạch Đằng, Cuộc đời và ký ức, NXB Trẻ, TP.Hồ Chí Minh, 2016. 
(4), (6), (8), (9), (12), (14), (15), (17), (18), (19), (21), (22), (26), (28), (29) Trần Bạch Đằng (chủ biên), Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - cả nước tôn vinh Anh, NXB Văn học, Hà Nội, 1995. 
(10) Ông Tư đặt tên cho cuốn sách Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - cả nước tôn vinh Anh (1995). Ba năm sau, sau ngày ông Ba qua đời, sách được tái bản và bổ sung, mang tên mới Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - người con tận trung với Nước, tận hiếu với Dân. 
(23), (24), (27) Trần Bạch Đằng (chủ biên), Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - người con tận trung với Nước, tận hiếu với Dân, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998.

26/10/18

Chuyện hay! Nên đọc.

Ông lão và “con chó trụi lông”.

Có một anh chàng dắt theo một con chó ngao Tây Tạng, trị giá cả bạc triệu ra ngoài đường đi dạo. Anh ta hễ gặp ai cũng đều đem con chó ra khoe.
Bỗng anh chàng nhìn thấy một ông già bên đường cùng với một con chó gần như đã rụng hết lông đang ngồi bên cạnh. Con chó ngao Tây Tạng của anh ta hướng về phía con chó đó kêu sủa ầm ĩ, nhưng con chó già kia không thèm để ý đến nó mà làm gì.
Chàng trai tự ái, cảm thấy không vui. Nói rằng: “Ông lão này! Con chó của ông là giống chó gì vậy? Hãy để hai con chó của chúng ta đấu với nhau thử xem? Nếu chó của ông thua hãy đưa cho tôi 500 đồng, còn nếu chó ngao Tây Tạng của tôi thua, thì tôi sẽ đưa cho ông 2000 đồng !” .
Ông lão nói: “Tôi đồng ý để hai con chó đấu với nhau, nhưng tôi đề nghị tiền đánh cược lớn hơn một chút, được không? Nếu chó của tôi thua, tôi sẽ đưa cho anh 5 vạn, còn nếu chó của anh thua thì anh chỉ cần đưa cho tôi 3 vạn thôi !”.
Anh chàng cười lớn: “Được thôi ! Con chó này của tôi là giống chó ngao Tây Tạng thuần chủng.  Sau này, nếu chó của ông thua, ông đừng có trách là tôi đã không nói cho ông biết trước đâu nha !”.
Hai con chó giao tranh chưa được hai phút, chó ngao Tây Tạng kia đã bại trận, cũng không còn dám kêu sủa gì nữa.. Anh chàng thua mất 3 vạn đồng, vô cùng sầu não: “Ông này, con chó đó của ông là chó gì thế? Sao lại dũng mãnh thế kia hở?”.
Ông lão vừa đếm tiền, vừa nói: “Đến bây giờ tôi cũng không biết nó là chó gì nữa, vì trước khi chưa rụng lông, thì nó gọi là….  Sư tử!”.
Anh chàng nghe xong thì cười không được, mà khóc cũng không xong!!!
Bài học:
Bất cứ lúc nào thì cũng đừng có khoe khoang, hãy giữ khiêm tốn! Khiêm tốn! Khiêm tốn hơn nữa! Bạn khoe khoang cái gì, có nghĩa là bạn đang thiếu cái đó đấy!
Những người có bản lĩnh thật sự, luôn luôn duy trì một trạng thái bình tĩnh ôn hòa, giống như ông lão đó và “con chó già” trụi lông của ông, chỉ là điềm đạm ung dung để mà tồn tại !.
Bạn đã là Sư tử rồi, thì đâu cần phải chứng minh làm gì nữa? Đâu cần phải khoe khoang làm gì nữa? Sư tử có rụng lông thì vẫn là …  Sư tử cơ mà! 
Con người sống ở trên đời, không phải là để so đo, đọ hàng với người khác. Bản thân hãy sống sao cho có ý nghĩa nhất, và làm ra những cống hiến vĩ đại nhất !.

13/9/18

Đọc suy ngẫm: KEITH WELLER TAYLOR là ai?

KEITH WELLER TAYLOR là ai?
NGUYỄN ĐÌNH
Tối  24-3-2015, tại khách sạn Caravelle ở TP.Hồ Chí Minh, Quỹ văn hóa Phan Châu Trinh tổ chức trao giải thưởng năm 2015 cho một số người, trong đó có Keith Weller Taylor (KWT) (ảnh). Trong diễn văn đọc tại buổi lễ, nhà văn Nguyên Ngọc thay mặt Quỹ văn hóa Phan Châu Trinh ca tụng KWT hết lời: “Keith Taylor là một trong những nhà Việt Nam học nổi tiếng nhất, cả ở Việt Nam, cả ở nước ngoài”(1). Nguyên Ngọc nói tâng bốc thế thôi, chứ ở Việt Nam có bao lăm người biết KWT là ai. Hãy nghe ông ta tự bạch(2)…
Tháng 5-1968, KWT tốt nghiệp đại học. Lúc đó, do tác động của cuộc tổng tiến công của quân dân miền Nam Việt Nam, chính phủ Mỹ không cho sinh viên tiếp tục hoãn dịch rộng rãi như trước. KWT phải vào lính, hoặc “bị bắt quân dịch và bị gửi đi bất cứ nơi nào để làm bất cứ một phận sự gì”, hoặc “chọn cho mình một nhiệm vụ trong quân đội”. KWT chọn hướng thứ hai: ông ta xin gia nhập ngành quân báo để được huấn luyện về tình báo và tiếng Việt trong hai năm với hy vọng “may ra chiến tranh sẽ kết thúc trước khi năm học được hoàn tất”. Hy vọng đó không thành sự thật, KWT bị gửi sang chiến trường Việt Nam năm 1970 với cấp bậc trung sĩ.
KWT kể: “Tôi nhận thấy một vấn đề ở Việt Nam: quân đội Mỹ đang trong chiều hướng bị mất tinh thần. Sau khi công luận [ở Mỹ] quay lưng lại với cuộc chiến vào năm 1968, phong trào phản chiến thâm nhập vào quân đội Mỹ ở Việt Nam. Tất cả các vấn nạn thường thấy trong cuộc chiến như xì ke, xung đột sắc tộc, bạo hành, giết hại nhau và bất phục tùng đều là bằng chứng đã ảnh hưởng đến tinh thần tác chiến của quân đội [Mỹ ở Việt Nam] và, ít ra theo hiểu biết của tôi, chúng có liên quan đến sự kiện: do hệ quả của sự lãnh đạo tồi, [nhân dân] nước Mỹ không còn ủng hộ chiến tranh, nhưng chúng tôi vẫn đang được kỳ vọng phải tiếp tục chiến đấu. Các nhà lãnh đạo trong quân đội, cả quân nhân lẫn dân sự, nhận ra sự cần thiết phải “tái phối trí” quân đội ra khỏi Việt Nam [rút dần quân Mỹ về nước theo chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh] càng nhanh càng tốt để ngăn chặn tinh thần bất mãn lan rộng sang các chiến tuyến khác trên thế giới. Trong khi đó, chúng tôi đã được yêu cầu thử thời vận của mình như là “người tử trận cuối cùng ở Việt Nam” (…). Rõ ràng tôi đã bị ảnh hưởng bởi não trạng bất mãn này. Đối với tôi, dường như cuộc chiến đang bị thua (the war was being lost) và chúng tôi, chỉ đơn giản là một hậu vệ có thể bị hy sinh. Tôi không thích điều đó. Tôi trở nên nghi ngờ cấp trên của tôi, cảm nhận rằng sự thất trận (the debacle) mà chúng tôi đang tham gia ít nhất đã giúp cho sự nghiệp của họ cơ hội để thăng tiến, trong khi đối với những phần tử còn lại trong chúng tôi chỉ còn một băn khoăn giữa sự sống hay cái chết”.
May cho KWT, ông ta không chết ở Việt Nam mà chỉ bị thương, được giải ngũ và trở về Mỹ giữa năm 1971 với tâm trạng “choáng váng và mất phương hướng” (dazed and disoriented). Ông viết: “Tôi đã giận dữ vì đã phải hy sinh tuổi trẻ của mình cho sự vô dụng của người già”. Vì vậy, “trong hơn hai thập kỷ, tôi cưỡng lại tư tưởng của bản thân rằng mình là một cựu chiến binh của cuộc chiến tranh Việt Nam. Tôi muốn được trở về với cuộc sống và không được mô tả bởi câu chuyện đau buồn đó. Tôi không thích Đài tưởng niệm ở Washington, D.C. với tên của tất cả những người tử vong được khắc trên một bức tường đá. Đó là đài tưởng niệm cho người chết, nhưng tôi là một người sống sót và bức tường này không có liên hệ gì với tôi”.
Để “trở về với cuộc sống”, tháng 1-1972, KWT đã ghi danh làm nghiên cứu sinh tại Đại học Michigan. Vì đã được học tiếng Việt trước đó, KWT chọn lịch sử Việt Nam cổ đại (từ khi lập quốc đến giữa thế kỷ 10) làm đề tài luận án, xem đó là “một lối thoát an lành cho kinh nghiệm rối ren của cá nhân tôi đối với cuộc chiến Việt Nam”. Luận án được bảo vệ năm 1976, được sửa sang lại thành sách, xuất bản năm 1983 dưới nhan đề The Birth of Vietnam (Sự ra đời của Việt Nam). KWT tránh chọn đề tài liên quan đến lịch sử Việt Nam hiện đại vì không muốn đụng tới cuộc chiến tranh mà ông ta đã tham dự ở Việt Nam.
Lâu nay, hầu hết người Mỹ tự hào đất nước họ là siêu cường số 1 thế giới, đánh đâu thắng đó, nên họ không thể nuốt trôi thất bại thảm hại trước quân và dân một nước nhỏ bé chưa phát triển như Việt Nam. Bên cạnh nỗi buồn chiến bại đó là mặc cảm tội lỗi vì nước Mỹ đã ném bom, rải hóa chất độc, thảm sát, tra tấn… gây bao tang thương chết chóc cho nhân dân Việt Nam. Nhiều nhà nghiên cứu Mỹ chỉ ra những sai lầm trong chính sách đối với Việt Nam của nhiều đời tổng thống Mỹ suốt 30 năm sau thế chiến thứ hai (1945-1975). Sau một thời gian im lặng, Robert McNamara, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, người được xem là “kiến trúc sư của chiến tranh Việt Nam” đã lên tiếng thừa nhận: “Chúng tôi đã sai lầm, sai lầm khủng khiếp” (We were wrong, terribly wrong)(3). Tuy chiến tranh Việt Nam đã kết thúc, nhưng vẫn tiếp tục phủ bóng đen lên lương tâm người Mỹ. Tâm trạng đó được gọi là “hội chứng Việt Nam” (Vietnam Syndrome).
Từng tham chiến ở Việt Nam, KWT bị “hội chứng” ấy dày vò. Ông ta tâm sự: “Rất nhiều năm, kinh nghiệm chiến trường của tôi giống như một cục bướu lớn không tiêu hóa nổi vẫn nằm sâu trong tâm thức”. Nếu thỉnh thoảng bị yêu cầu nói về chiến tranh Việt Nam, ông ta thừa nhận: ”Tôi luôn ngán ngẩm khi phải làm điều đó, bởi vì nói chuyện trước công chúng về cuộc chiến thường mang lại cho tôi cảm giác buồn nôn”.
Một số người Mỹ hiếu chiến không muốn nước Mỹ đắm chìm lâu dài trong “hội chứng Việt Nam”, sợ nó ảnh hưởng đến vai trò của Mỹ trên trường quốc tế. Ronald Reagan lên tiếng kêu gọi: “Chúng ta đã sống với “hội chứng Việt Nam” trong thời gian quá lâu… Năm tháng trôi qua, người ta nói với chúng ta rằng hòa bình sẽ đến nếu chúng ta ngưng can thiệp [vào các nước khác] và trở về nước [Mỹ]. Đã đến lúc chúng ta thừa nhận rằng sự nghiệp của chúng ta [ở Việt Nam] là cao quý… Chúng ta sẽ làm ô danh việc tưởng nhớ 50.000 thanh niên Mỹ đã chết trong sự nghiệp ấy nếu chúng ta cứ cảm thấy phạm tội như thể chúng ta làm một điều gì đó xấu hổ và chúng ta bủn xỉn trong việc đối xử với người [lính từ Việt Nam] trở về”(4).
Sau lời hô hào của R. Reagan, khuynh hướng “xét lại chiến tranh Việt Nam” (Vietnam War Revisionism) xuất hiện trong giới nghiên cứu lịch sử ở Mỹ nhằm biện hộ cho sự can thiệp của Mỹ ở Việt Nam. KWT đã tìm đến khuynh hướng này để mong “vứt bỏ cảm giác tội lỗi sai lầm về cuộc chiến tranh mà [ông ta] đã cưu mang khoảng một phần tư thế kỷ”.
Năm 1998, ông ta viết bài Các xung đột vùng miền giữa các dân tộc Việt từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 19 (Regional Conflicts among the Viêt Peoples between the 13th and 19th Centuries)(5). Ngày 26-6-2003, trả lời phỏng vấn của đài BBC nước Anh, ông ta muốn đưa ra “một cái nhìn mới về lịch sử Việt Nam”(6). Mùa thu năm sau, trên tạp chí Michigan Quarterly Review, KWT giải thích “đã bắt đầu dạy về chiến tranh Việt Nam như thế nào”. Cách nay hai năm, KWT cho xuất bản cuốn Một lịch sử của người Việt Nam (A History of the Vietnamese)(7). Trong cuốn sách này cũng như các bài viết vừa kể, KWT tự phủ nhận những gì bản thân ông đã viết trong cuốn sách đầu tiên The Birth of Vietnam.
Không khó để chỉ ra những sai lầm nghiêm trọng trong kiến thức và nhận thức của KWT. Một số nhà nghiên cứu trong nước và nước ngoài đã có bài phê bình. Chẳng hạn giáo sư Norman G. Owen đã đưa ra một số nhận xét về cuốn A History of the Vietnamese như sau:
“Về việc Mỹ dính líu [ở Việt Nam], Taylor để lộ ra sự mâu thuẫn lớn trong suy nghĩ, và chương trọng yếu cuối cùng (“Từ hai nước trở thành một nước” từ trang 561 đến 619) có lẽ là chương gây tranh cãi nhiều nhất. Ông ta xuất hiện như người cuối cùng (…) bảo vệ chế độ Việt Nam Cộng hòa chống lại cả những người Cộng sản (…) lẫn những người Mỹ (…). Ông ta không biết hay tránh né việc những người tả khuynh phê phán Mỹ phá hoại Hội nghị Genève năm 1954, khiêu khích hay ngụy tạo các sự kiện ở vịnh Bắc Bộ năm 1964 (để có cớ mở rộng chiến tranh [ra miền Bắc]), phá hoại cuộc đàm phán ở Paris năm 1968, “bí mật” ném bom Campuchia năm 1969 và tiến hành vụ ném bom Hà Nội vào dịp lễ Chúa giáng sinh năm 1972 mà không có lý do rõ ràng. Thay vào đó, ông ta lại phẫn nộ với Averell Harriman và nhóm của ông này tại Bộ Ngoại giao [Mỹ] đã xúi giục việc lật đổ Ngô Đình Diệm [mà Taylor gọi là] “thành tích gây tai họa nhất của Kennedy ở Việt Nam” (tr.589) và với những người có trách nhiệm trong việc rút lại sự ủng hộ của Mỹ [cho chính quyền Nguyễn Văn Thiệu] năm 1975 để cho [Việt Nam] Cộng hòa phải “tử thương bởi một đồng minh lật lọng” (tr.626) (…). Ông ta xem những cuộc đột nhập [của quân Mỹ và quân Thiệu] vào Campuchia và Lào là tích cực trong việc tạo ra thời gian để Việt Nam hóa chiến tranh và như vậy giúp chế độ Sài Gòn “thành công trong việc ổn định miền Nam Việt Nam” (tr.606-607) ít ra là cho tới khi Mỹ bán đứng chế độ Sài Gòn bằng Hiệp định hòa bình Paris năm 1973, “vứt bỏ chủ quyền của Đệ nhị Cộng hòa” (tr.612-613)”.
Vẫn theo giáo sư N.G. Owen, trong cuốn sách trên, Taylor cũng “đánh giá lại một vài lãnh tụ bị nhiều tiếng xấu ở miền Nam”. Mặc dù thừa nhận họ có nhiều thiếu sót sai lầm, ông ta miêu tả Ngô Đình Nhu là người có nhiều ý định dân chủ (tr.581, Taylor khẳng định Nhu bị ghét vì ông duy trì an ninh có hiệu quả và chống lại sự giám hộ của Mỹ, tr.577), Nguyễn Cao Kỳ tỏ ra “không có tì vết tham nhũng nào” (tr.593) và Nguyễn Văn Thiệu - được [Taylor] ca tụng một cách yếu ớt hơn - được coi là không “tham nhũng thái quá hay lạm quyền quá đáng” (tr.607) v.v và v.v…(8)
Trong bài viết này, chúng tôi không có ý định kể ra tất cả những sai lầm trong cuốn sách và các bài viết của KWT, mà chỉ muốn tìm hiểu cái mà ông ta gọi là “một cái nhìn mới về lịch sử Việt Nam” gồm hai điểm sau đây:
1. Việt Nam không phải là một dân tộc thống nhất sống trên một lãnh thổ thống nhất
Đất nước Việt Nam trải dài trên 15 vĩ độ, từ đỉnh Lũng Cú (23°22’59 Bắc đến mũi Cà Mau (8°30’ Bắc). Mặt khác, lãnh thổ Việt Nam được mở rộng dần về phía Nam. Do đó, việc hình thành những vùng miền là điều tự nhiên. Nhưng dù ở đâu và được ghi vào bản đồ Việt Nam lúc nào, các vùng miền đó đều là những bộ phận hợp thành của một Tổ quốc Việt Nam duy nhất và thống nhất.
Cường điệu một số điểm dị biệt giữa các vùng miền, KWT chia nước Việt Nam thành ít nhất 5 vùng miền: Đông Kinh (tức vùng đồng bằng sông Hồng, lấy Hà Nội làm trung tâm), Thanh Nghệ Tĩnh (gồm ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh), Thuận Quảng (gồm bốn tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế, Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng), Bình Định và Nam Bộ. Điều đáng nói là KWT buộc các vùng miền này phải thường xuyên mâu thuẫn, đối kháng với nhau, thường xuyên xung đột với nhau: “Trong những năm mà tôi đề cập, không có giai đoạn nào mà những người nói tiếng Việt không đánh lẫn nhau hoặc giao chiến với các nước láng giềng”. 
Ứng dụng thuyết “xung đột vùng miền”, KWT xem cuộc tranh chấp giữa nhà Mạc và nhà Lê trung hưng trong thế kỷ 16 như cuộc xung đột giữa Đông Kinh với Thanh Nghệ: “Đông Kinh đã trung thành sâu sắc với gia đình họ Mạc trong thế kỷ 16 và Đông Kinh đã cứng rắn chống lại cuộc chinh phục của đoàn quân Thanh Nghệ vào cuối thế kỷ này”. KWT nhận định: “Cuộc xung đột vùng giữa Đông Kinh và Thanh Nghệ là đặc điểm nổi bật trong hình dung của chúng ta về một kinh nghiệm lịch sử Việt Nam… Bắt đầu với Hồ Quý Ly và sau đó với Lê Lợi, Thanh Nghệ trở thành khu vực của các vị vua và lãnh chúa có khao khát thống trị Đông Kinh”.
Tương tự như vậy, KWT giải thích sự phân tranh giữa họ Trịnh và họ Nguyễn là cuộc xung đột giữa Đông Kinh và Thuận Quảng, cuộc khởi nghĩa Tây Sơn là “sự phản ứng của vùng Bình Định trước những yêu sách của các nhà cai trị Thuận Quảng áp đặt lên vùng này”. Vùng Bình Định “sản sinh ra một nhân vật, Nguyễn Huệ, người dẫn quân từ lãnh thổ này sang lãnh thổ khác và đã cố tìm cách thống nhất mọi khu vực của người Việt dưới uy quyền của ông”. Sau khi Nguyễn Huệ qua đời, “Nguyễn Ánh cuối cùng đã xây dựng nền tảng quyền lực tại Sài Gòn ở Nam Bộ và từ đây đã đi chinh phục toàn bộ các vùng ở miền Bắc nơi người Việt sinh sống, lập nên một vương quốc vào đầu thế kỷ 19 mà trước đó chưa bao giờ tồn tại”.
Không chỉ người đọc Việt Nam cảm thấy chối tai trước những từ “xung đột”, “chinh phục” cứ bị lặp đi lặp lại… mà người đọc nước ngoài cũng thấy không chịu được. Chẳng hạn giáo sư N.G. Owen (đã nói ở trên) nhận xét: trong cuốn A History of the Vietnamese, “các tiêu đề lớn nhỏ - về “Chiến tranh 70 năm”, “Chiến tranh 50 năm”, “Chiến tranh 30 năm” - gợi lên ý nghĩ về các cuộc xung đột nồi da xáo thịt đẫm máu và liên miên, nhưng không nói đến nhiều cuộc chiến tranh với nước ngoài và vô số những cuộc nổi dậy. Kết quả là một bức tranh chắp vá về mặt chính trị và văn hóa”(9).
Thuyết “xung đột vùng miền” của KWT xây dựng trên những kiến thức và quan điểm sai lầm, nên không khó để bác bỏ. Thật ra, những cuộc nội chiến nói trên xảy ra giữa hai thế lực chính trị - quân sự có quyền lợi mâu thuẫn nhau. Chẳng hạn, chiến tranh Nam triều - Bắc triều nổ ra giữa nhà Mạc (lật đổ nhà Lê) và nhà Lê trung hưng (tìm cách lập lại ngai vàng của dòng họ mình); Trịnh - Nguyễn phân tranh xảy ra giữa con cháu của Nguyễn Kim (người đầu tiên khởi xướng việc trung hưng nhà Lê) và con cháu của Trịnh Kiểm (người bị xem là đã giết con trai của Nguyễn Kim) v.v… Những thế lực này hoàn toàn không đại diện cho quyền lợi của một vùng miền nào và chưa hẳn đã nhận được sự ủng hộ của người dân trong vùng miền đó. Thái độ chính trị của một người không phụ thuộc vào việc người đó ở một vùng miền nào. Không hiếm những người thay đổi thái độ chính trị như cha con Nguyễn Thiến. Thiến làm thượng thư nhà Mạc, hai con là Quyện và Miễn làm tướng của nhà Mạc, nhiều lần cầm quân đánh nhau với nhà Lê. Do mâu thuẫn trong nội bộ nhà Mạc, ba cha con dẫn quân bản bộ về hàng nhà Lê (1550). Năm sau, Quyện theo quân nhà Lê ra đánh nhà Mạc. Năm 1557, sau khi cha qua đời, Quyện và Miễn bỏ nhà Lê, trở về với nhà Mạc, lập nhiều chiến công. Năm 1592, Quyện và Miễn bị nhà Lê bắt, sau bị giết. Thử hỏi KWT xếp ba cha con của Thiến vào vùng miền nào?
Thuyết “xung đột vùng miền” trở nên nguy hiểm khi KWT biến những cuộc chiến tranh xâm lược của nước ngoài thành nội chiến, phủ nhận các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc.
Chẳng hạn, nhà Minh xâm lược Việt Nam đầu thế kỷ 15. KWT quả quyết: “Có nhiều bằng chứng cho thấy đa số sĩ phu ở Đông Kinh sẵn sàng chấp nhận sự cai trị của quân Minh và rằng nhiều thế gia vọng tộc ở khu vực này (…) đã trung thành phục vụ quân Minh (…). Hiệu lực sự cai trị của nhà Minh đã không thể xảy ra nếu không có sự chấp nhận và tham gia với mức độ lớn của người địa phương”. Theo KWT, “người Đông Kinh nhìn Lê Lợi như một kẻ nổi loạn nhà quê”. “Không khó để đọc cái gọi là phong trào giải phóng dân tộc của Lê Lợi như là cuộc chinh phục của Thanh Nghệ đối với Đông Kinh, với việc nhiều nhân vật Đông Kinh xem người Minh như thế lực bảo vệ [Đông Kinh] chống sự quê kệch của các tỉnh phía Nam”.
Tương tự như thế, vào giữa thế kỷ 19, “khi vấn đề bảo hộ của Pháp xuất hiện, giới tinh hoa Thuận Quảng ủng hộ việc hòa hoãn và hợp tác [với thực dân Pháp] để cứu chế độ quân chủ, trong khi các lãnh đạo Thanh Nghệ ủng hộ cuộc kháng chiến [chống Pháp]… Chính sự chủ động của người Thanh Nghệ đã dẫn đến việc đưa hoàng gia thoát khỏi Huế và kêu gọi “Cần vương” năm 1885… trong lúc các lãnh đạo Thuận Quảng nhanh chóng hòa hoãn với Pháp chống lại các đối thủ Thanh Nghệ của họ”.
Trong khi cường điệu sự xung đột vùng miền (không có thật) giữa Đông Kinh - Thanh Nghệ hay giữa Thanh Nghệ - Thuận Quảng, KWT cố tình che giấu tội ác xâm lược của nhà Minh hay của thực dân Pháp.
Thuyết “xung đột vùng miền” không dừng lại ở đó. Trong bài điểm sách A History of the Vietnamese, Liam C. Kelley (Đại học Hawaii, Mỹ) viết: “Qua cuốn sách dài hơi này, Taylor nhiều lần lôi kéo sự chú ý của người đọc vào những kích thước vùng miền của lịch sử Việt Nam. Đó là những căng thẳng giữa Thanh Hóa và Thăng Long trong những thế kỷ trước hay giữa Sài Gòn và Hà Nội trong thời gian gần đây hơn, chủ nghĩa địa phương đã là một nét đặc trưng lâu dài trong trải nghiệm lịch sử của những người nói tiếng Việt…”(10).
Lời bình luận của L.C. Kelley để lộ thâm ý của KWT: ông ta muốn dẫn dắt người đọc đi đến kết luận: chiến tranh trong hai thập kỷ qua tại Việt Nam chỉ là “xung đột vùng miền” giữa miền Bắc và miền Nam; miền Bắc kháng chiến chống Mỹ, còn miền Nam là đồng minh của Mỹ; chứ không phải là chiến tranh của Mỹ xâm lược Việt Nam!
2. Việt Nam không có lịch sử và văn hóa thống nhất, phát triển liên tục
Theo KWT, “những người quyết tâm cai trị toàn bộ các dân tộc Việt sẽ nhấn mạnh về một lịch sử và văn hóa Việt Nam đơn nhất, với một cội nguồn duy nhất và một xung lực duy nhất xuyên suốt thời gian và không gian. Nhưng những giấc mơ về tính độc nhất này là sự thể hiện niềm tin chính trị, chứ không phải là điều nghiễm nhiên”.
Ngược lại, KWT chủ trương “chia lịch sử và văn hóa Việt Nam thành từng khu vực” và cho rằng “lịch sử của mỗi vùng cũng đứt đoạn”, cũng “mang tính chất giai đoạn, chứ không tiến triển liên tục”.
KWT không thừa nhận có một dân tộc Việt Nam thống nhất và tồn tại liên tục hằng ngàn năm nay. Do đó, KWT dùng khái niệm “những người nói tiếng Việt” (people who speak Vietnamese) cùng sống trên mảnh đất hình chữ S. Những người nói tiếng Việt không nhất thiết hợp thành một dân tộc Việt duy nhất, cũng như những người nói tiếng Anh ở Mỹ, Anh, Canada, Australia, New Zealand… thuộc nhiều dân tộc khác nhau.
Khái niệm “những người nói tiếng Việt” gợi cho chúng ta nhớ lại mồ ma Thierry d’Argenlieu. Trong thông tư số 215/CP.Cab ngày 15-1-1947, viên cao ủy Pháp tại Đông Dương này cấm dùng từ “Việt Nam” trong các tài liệu chính thức, trên báo chí cũng như khi trò chuyện; thay vào đó, ông ta bắt dùng cụm từ “ba xứ nói tiếng An Nam” (trois pays de langue annamite - ba xứ là Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ)(11).
KWT không thể chối bỏ một thực tế hiển nhiên là người Việt từ đỉnh Lũng Cú đến mũi Cà Mau “đều nói một ngôn ngữ mà tất cả đều hiểu”, nhưng vẫn gượng gạo đưa ra nhận xét: “Cái “ngôn ngữ chung” đó là một lớp âm thanh, từ vựng và cú pháp tương đối hời hợt [?!] mà ẩn bên dưới đó là những lớp sâu sắc hơn của những mô hình ngôn ngữ vùng”, “bên dưới lớp âm thanh, ngữ âm, lời nói chung, hay bất kỳ cách tưởng tượng nào của chúng ta về hiện tượng ngôn ngữ con người, là những con người khác biệt mà cái nhìn của họ về bản thân và người khác dựa vào địa hình vùng họ sống và dựa vào những trao đổi văn hóa có được tại vùng đó”. Không chỉ khác biệt trong không gian, người Việt còn khác biệt trong thời gian: “Người Việt thế kỷ 13, 15, 17 không giống người Việt thế kỷ 20”! Như thế, Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm khác với Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp!
Vì Việt Nam, theo KWT, không phải là một dân tộc thống nhất và phát triển liên tục nên ông ta phủ nhận việc Việt Nam có một lịch sử chung: “Ý tưởng về một “lịch sử chung” là một điều được tưởng tượng và tranh luận, chứ không phải là một vấn đề hiển nhiên; nó không phải là một di sản rõ rệt, mà đúng hơn, nó được nghĩ ra, dạy dỗ và học từ thế hệ này sang thế hệ khác: nó là vấn đề truyền thụ. Một “lịch sử chung của người Việt” là chuyện ý thức hệ và chính trị, không phải là học thuật (…). Việc xây dựng một “lịch sử chung” nằm trong địa hạt thần thoại”.
KWT cũng phủ nhận việc Việt Nam có một bản sắc văn hóa dân tộc. Trước đây, các nhà viết sử thường nhận định “người Việt Nam trở thành một loại người riêng biệt là nhờ một phản ứng chung hay thống nhất trước mối đe dọa can thiệp của nước ngoài”. KWT bác bỏ điều đó, cho đó “đơn giản là sự kiêu ngạo của cách viết sử [theo khuynh hướng] dân tộc chủ nghĩa đã biến “tinh thần chống ngoại xâm” thành tố chất vĩnh cửu trong “bản sắc Việt Nam””.
Song song với việc phủ nhận truyền thống “đánh giặc, giữ nước” của dân tộc Việt Nam, KWT công khai bảo vệ chiến tranh xâm lược mà Mỹ đã tiến hành nhiều nơi trên thế giới (trong đó có Việt Nam).
Trong khi “đối với một số học giả đồng nghiệp, lên án Hoa Kỳ là một đế quốc, bạo quyền phát xít rất hợp thời trang”, thì KWT “không còn cảm thấy bị đe dọa bởi những khẳng định vô căn cứ như vậy”. KWT “chấp nhận tiền đề rằng Hoa Kỳ có một vai trò chính đáng, thậm chí không thể tránh được, trong thế giới ngày nay”, “tin rằng quyền lực toàn cầu trong tay của Hoa Kỳ nên được coi như là một trách nhiệm, chứ không phải là một điều mà chúng ta cần phải xin lỗi”. Áp dụng tiền đề đó vào trường hợp Việt Nam, KWT tuyên bố: “Tôi không thể chấp nhận định lý rằng Hoa Kỳ không có lý do chính đáng để được can thiệp vào Việt Nam”. Theo KWT, “yếu tố dẫn đến thất bại của Hoa Kỳ và Nam Việt Nam [tức chế độ Diệm, Thiệu] không phải là thiếu ý chí và quyết tâm, mà là một loạt các quyết định sai lầm trong chính quyền Kennedy và Johnson đã kéo dài cuộc chiến đưa đến bế tắc, làm cạn kiệt sự kiên nhẫn của người dân Mỹ”. Tóm lại, “bi kịch của Việt Nam không phải là nước Mỹ đã can thiệp [vào Việt Nam] khi họ không nên can thiệp, mà đúng hơn là sự can thiệp đã quá vụng về”. 
KWT thường bác bỏ quan điểm sử học của Việt Nam (trước kia cũng như hiện nay), cho đó là sử học dân tộc chủ nghĩa, sử học chính trị hóa. Thực ra, KWT dưới lớp áo “sử gia” đã sử dụng sử học để phục vụ những quan điểm chính trị sai trái, xuyên tạc lịch sử Việt Nam, biện minh cho chiến tranh xâm lược của Mỹ ở Việt Nam.
Thế nhưng, trong diễn văn ngày 24-3-2015 nói trên, Nguyên Ngọc thay mặt cho Quỹ văn hóa Phan Chu Trinh, ca ngợi KWT là “một người thật sự yêu đất nước này, muốn hiểu nó tận cùng như hiểu chính mình, để cho đất nước anh hùng mà khổ đau này sống thật đàng hoàng trong thế giới xiết bao khó nhọc ngày nay” và “cảm ơn KWT vì tình yêu chân chính và nỗ lực trằn trọc của ông cho khoa học lịch sử Việt Nam, cho Việt Nam”(12).
Nguyên Ngọc có biết ai là những người đã gây ra khổ đau cho đất nước này không?
Thật là mỉa mai khi Nguyên Ngọc tâng bốc KWT là “người thật sự yêu đất nước này”. Phải chăng KWT yêu theo kiểu Nguyên Ngọc đang yêu?
Cụ Phan Châu Trinh là chí sĩ hy sinh trọn đời mình cho dân cho nước. Không ai có thể lợi dụng tên tuổi cụ để làm chuyện phản quốc!
_____
(2) Đoạn tự bạch này nằm trong bài How I Began to Teach about the Vietnam War (Tôi bắt đầu dạy về chiến tranh Việt Nam như thế nào) đăng trên Michigan Quarterly Review số mùa thu 2004. Chúng tôi sử dụng bản dịch của Thái Anh trên www.diendannguoidanvietnam.com nhưng xin phép sửa đôi chữ dịch chưa sát với nguyên văn (lost, legitimate…). 
(3) Robert S. McNamara, In Retrospect - The Tragedy and Lessons of Vietnam (Hồi tưởng quá khứ - Tấn thảm kịch và những bài học ở Việt Nam), NXB Times Books, New York, 1995, tr.xvi. 
(5) Bài in trong sách Guerre et Paix en Asie du Sud-Est (Chiến tranh và hòa bình ở Đông Nam Á) do NXB L’Harmattan ấn hành, Paris, 1998. Chúng tôi sử dụng bản dịch của Lê Quỳnh đăng trên tạp chí Xưa và Nay, số 269 và 270, tháng 10-2006. 
(7) Cambridge University Press ấn hành, New York, 2013. 
(10) Journal of Vietnamese Studies, vol. 9 (1), 1-1-2014. 
(11) Philippe Devillers, Paris - Saigon - Hanoi, les archives de la guerre 1944-1947 (Paris - Sài Gòn - Hà Nội, hồ sơ lưu trữ chiến tranh 1944-1947), NXB Gallimard/Julliard, Paris, 1988, tr.336.